II SA/Wa 2179/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Olga Żurawska – Matusiak (spr.), Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Andrzej Kołodziej, , Protokolant specjalista Elwira Sipak, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2013 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. A. O. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wnioskiem z 19 stycznia 2011 r. sprecyzowanym następnie pismem z 2 lutego 2011 r. A. K. (dalej jako "skarżący"), wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu – A. K. Decyzją z [...] czerwca 2011 r. znak [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że do renty rodzinnej uprawnione są dzieci, które bez względu na wiek stały się całkowicie niezdolne do pracy do ukończenia 16 lat lub w okresie do ukończenia nauki w szkole jednak nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt rentowych natomiast wynika, że skarżący orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2011 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji od 31 października 1990 r., tj. w wieku 43 lat. Zatem całkowita niezdolność do pracy nie powstała w okresie, kiedy skarżący był członkiem rodziny uprawnionym do renty po zmarłym ubezpieczonym. Te okoliczności zaś wykluczają możliwość przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzję powyższą Prezes ZUS, po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, decyzją z [...] lipca 2011 r. znak [...], utrzymał w mocy. W jej uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Wyjaśnił, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Podniósł, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku stosuje się odpowiednie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych o rencie rodzinnej, a w szczególności art. 68. Zgodnie z tym przepisem, dzieci uprawnione są do renty rodzinnej po rodzicach bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 roku życia lub w czasie kontynuowania nauki w szkole, jednakże w okresie nie dłuższym niż do osiągnięcia 25 roku życia. Z akt rentowych wynika zaś, że skarżący całkowicie niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji stał się w wieku 43 lat, a zatem nie spełnił powyższego warunku, co wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi A. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wyraził swoje niezadowolenie z otrzymanej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Pismem z 27 października 2011 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji, zarzucając im: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, a to art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji bezzasadne uznanie, że dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku konieczne jest spełnienie warunku w postaci utraty całkowitej zdolności do pracy w chwili pozostawania na utrzymaniu rodziców; 2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7, art. 77 oraz art. 107 K.p.a., poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego, a w konsekwencji błędne uznanie, iż w sprawie nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności, powodujących niespełnienie warunków do przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podkreślił, że powoływany przez organ art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być zastosowany, bowiem art. 83 tej ustawy jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. W związku z tym, wymóg powstania całkowitej niezdolności do pracy przed ukończeniem przez skarżącego 25 roku życia jest pozbawiony podstawy prawnej, gdyż może on być stosowany jedynie w przypadku ubiegania się o przyznanie renty rodzinnej w trybie zwykłym, nie zaś w drodze wyjątku, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Wyrokiem z 31 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 1829/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. K. na decyzję z [...] lipca 2011 r. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Ponadto przytoczył treść art. 68 tej ustawy i podniósł, że powyższy przepis – wbrew twierdzeniu skarżącego – ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. W związku z tym Sąd uznał, że przyznanie skarżącemu renty rodzinnej w drodze wyjątku byłoby możliwe jedynie w sytuacji, gdyby stał się całkowicie niezdolnym do pracy w okresie do ukończenia 16 roku życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy, miał 43 lata. Zatem, mając więc na uwadze treść art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd stwierdził, że okoliczność ta eliminuje skarżącego z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Od wyroku tego skarżący wniósł skargę kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z 11 września 2012 r. o sygn. akt I OSK 1244/12 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu NSA podzielił stanowisko zawarte w skardze kasacyjnej, że w sprawie WSA w Warszawie dokonał błędnej interpretacji przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślił, że kluczową kwestią w sprawie było dokonanie oceny, czy Prezes ZUS prawidłowo ustalił brak zaistnienia szczególnych okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Słusznie Sąd pierwszej instancji zauważył, że z treści art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają następujące przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku oraz osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. WSA w Warszawie utworzył jeszcze jedną przesłankę, umożliwiającą przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, tj. uznał, iż do art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych należy stosować odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Zdaniem NSA, nie można utożsamiać kręgu podmiotów określonych w art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z art. 83 ust. 1 tej ustawy, gdyż każdy z tych przepisów reguluje odrębny tryb przyznawania renty rodzinnej tj. w trybie zwykłym oraz w drodze wyjątku. Przepisy te powinny więc być interpretowane w sposób ścisły. Błędnie więc w zaskarżonym wyroku przyjęto, że w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych data powstania u skarżącego niezdolności do pracy, tj. wystąpienie tej niezdolności po ukończeniu 25 roku życia miała rozstrzygające znaczenie do stwierdzenia zaistnienia ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności". Taka ocena Sądu narusza powołany art. 83 ust. 1, bowiem przesłanka "szczególnych okoliczności" musi istnieć w chwili rozpatrzenia sprawy przez organ, a z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w żaden sposób nie wynika, aby miała istnieć w okresie wskazanym w art. 68. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują wyłącznie kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej jako "P.p.s.a."). Sąd zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy tym, jak stanowi art. 190 P.p.s.a. Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Tym samym w odniesieniu do przedmiotowej sprawy należy stwierdzić, że wiążąca jest dokonana przez NSA w wyroku z 11 września 2012, sygn. akt I OSK 1244/12 wykładnia przepisów art. 68 i art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz zawarta w tym wyroku ocena prawna. Kierując się zatem wykładnią prawa oraz oceną dokonaną w powołanym wyżej wyroku NSA stwierdzić należy, że skarga A. K. zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z powyższego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku oraz, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W przedmiotowej sprawie kwestia uznania skarżącego za całkowicie niezdolnego do pracy i nieposiadania przez niego niezbędnych środków utrzymania nie była przez organ kwestionowana. Należało zatem jedynie zbadać, czy organ prawidłowo ustalił, że w sprawie nie występują szczególne okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty. W pierwszej kolejności wskazać należy, że dla stwierdzenia zaistnienia przesłanki "szczególnych okoliczności" nie ma znaczenia data powstania u skarżącego niezdolności do pracy, gdyż ustawodawca nie związał pojęcia "szczególnych okoliczności" z datą powstania niezdolności do pracy, co miałoby skutkować oceną zaistnienia tych okoliczności tylko do daty powstania niezdolności do pracy. Przesłanka "szczególnych okoliczności" musi istnieć w chwili rozpatrzenia sprawy przez organ, a z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w żaden sposób nie wynika, aby miała ona istnieć w okresie wskazanym w art. 68 tej ustawy, tj. w okresie do ukończenia przez skarżącego 16 roku życia albo do ukończenia przez niego nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Powtarzając za NSA wskazać bowiem należy, że nie można utożsamiać kręgu podmiotów określonych w art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z art. 83 ust. 1 tej ustawy, gdyż każdy z tych przepisów reguluje odrębny tryb przyznawania renty rodzinnej, tj. w trybie zwykłym oraz w drodze wyjątku. Przepisy te powinny więc być interpretowane w sposób ścisły. Brak jest podstaw prawnych do zawężania kręgu podmiotów uprawnionych do przyznania renty w drodze wyjątku z art. 83 ust. 1 ustawy, do osób, o których mowa w art. 68 tej ustawy. Gdyby konieczną przesłanką dla przyznania renty w drodze wyjątku było spełnienie przesłanek z art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to wówczas przepis art. 83 tej ustawy byłby zbędny. Tymczasem art. 83 rozszerza krąg podmiotów uprawnionych do jego korzystania. Nie można więc łączyć ze sobą obydwu trybów przyznawania renty rodzinnej, ponieważ brak jest ku temu podstaw prawnych. Tym samym, w sprawach świadczeń określonych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mają zastosowania przepisy art. 68 tej ustawy. Prezes ZUS, ponownie rozpatrując sprawę, będzie zatem zobowiązany uwzględnić ocenę prawną zawartą w niniejszym wyroku i ustalić ponownie, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności w niespełnieniu przez skarżącego ustawowych warunków do uzyskania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] czerwca 2011 r. O wstrzymaniu wykonania orzeczono na podstawie art. 152 P.p.s.a. Na podstawie art. 250 P.p.s.a., Sąd orzekł o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.