II SA/Wa 2203/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Protokolant specjalista Aleksandra Weiher po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rolniczej w drodze wyjątku - oddala skargę - Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2021 r. o odmowie przyznania M. P. renty rolniczej w trybie wyjątkowym. W uzasadnieniu podniesiono, że decyzją z dnia [...] września 2020 r. Kasa odmówiła stronie prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, ponieważ nie spełniła warunku podlegania ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu przez wymagany okres 5 lat w ostatnim dziesięcioleciu przed datą złożenia wniosku o ww. świadczenie (udokumentowano tylko 4 lata, 3 miesiące i 17 dni tego ubezpieczenia). W dniu [...] listopada 2020 r. strona zwróciła się do Prezesa KRUS z wnioskiem o przyznanie prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w trybie wyjątkowym. We wniosku podała, iż w dniu [...] stycznia 2001 r. zawarła związek małżeński, a od [...] września 2009 r. małżonek stał się współwłaścicielem gospodarstwa rolnego i jako małżonka rolnika strona została objęta ubezpieczeniem społecznym rolników na wniosek. W dniu [...] października 2015 r. sąd orzekł rozwiązanie powyższego związku małżeńskiego i od października 2015 r. były małżonek wyłączył stronę z ubezpieczenia rolniczego. We wniosku strona podkreśliła, że jest osobą chorą przewlekle oraz całkowicie niezdolną do wykonywania pracy, potrzebującą opieki innych osób. Twierdziła, że mieszka z 19 - letnią córką, studentką I roku studiów stacjonarnych. Źródłem utrzymania rodziny są alimenty córki w kwocie 800 zł miesięcznie. Zwróciła uwagę na to, że po dokonaniu opłat tj. gazu, prądu i wody pozostałe środki finansowe nie wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, natomiast z powodu długotrwałej choroby nie może podjąć żadnego zatrudnienia aby zapewnić sobie dodatkowe środki utrzymania. Przechodząc do meritum sprawy organ wskazał, że przepis art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uprawnia Prezesa KRUS do przyznania m.in. renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy rolnikowi lub domownikowi, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli osoba zainteresowana nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Podkreślono, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest oparte na konstrukcji roszczenia, a dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa Kasy, jeżeli zajdą przesłanki wymienione w ww. przepisie. Wymienione powyżej przesłanki, a mianowicie: niespełnienie, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie oraz brak niezbędnych środków utrzymania i niemożność ich uzyskania ze względu na wiek lub stan zdrowia muszą wystąpić łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ podkreślił też, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, sytuacji życiowej, czy niedostatku starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym (wyrok WSA z dnia 24 lutego 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1923/09). Przez szczególne okoliczności, o których mowa w art. 55 ust 1 ustawy, rozumie się w ocenie organu wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie powyższego warunku powoduje, że wnioskodawca nie może skutecznie domagać się renty rolniczej w drodze wyjątku. Dalej organ wyjaśnił, że w celu rozpatrzenia prawa do renty rolniczej w trybie wyjątkowym skarżąca została skierowana na badanie orzecznicze. Komisja lekarska Kasy orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2020 r. uznała stronę za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym oraz okresowo niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia [...] maja 2019 r. do grudnia 2021 r. Dalej wyjaśniono też, iż ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, że od dnia [...] czerwca 2011 r. do dnia [...] września 2015 r. strona podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników na wniosek małżonka - jako rolnika. Jest to jedyny okres strony, dotyczący ubezpieczenia społecznego. Dalej wyjaśniono, że z przeprowadzonego w dniu [...] listopada 2020 r. wywiadu środowiskowego wynika, że strona prowadzi gospodarstwo domowe z 19 - letnią córką, studentką I roku studiów dziennych - Uniwersytetu w [...]. Źródłem utrzymania rodziny są alimenty otrzymywane przez córkę w kwocie 800 zł miesięcznie. Strona mieszka w wolnostojącym domu należącym do rodziców, zajmując na piętrze dwa pokoje, kuchnię i łazienkę. Warunki oceniono jako dobre. Rodzice są uprawnieni do emerytur pracowniczych wypłacanych przez ZUS (łącznie ok. 2.200,00 zł netto miesięcznie) i prowadzą odrębne gospodarstwo domowe. Oświadczyła strona, że nie posiada żadnych wystawionych na siebie rachunków potwierdzających opłaty z tytułu zamieszkiwania, gdyż wszystkie media figurują na rodziców, natomiast sama dokłada się rodzicom do ponoszonych opłat ok. 450 zł miesięcznie, a wysokość uiszczanych dopłat uzależniona jest od kwoty rachunków w danym miesiącu. Z pisma [...] Centrum Pomocy Rodzinie w [...] z dnia [...] listopada 2020 r. wynika, że strona nie pobiera świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Odnosząc się do argumentów przedstawionych we wniosku z dnia [...] października 2020 r. o rozpatrzenie prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a także do wniosku z dnia [...] marca 2021 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy podkreślono, że przy ustalaniu prawa do tego świadczenia w pierwszej kolejności ocenia się przesłankę szczególnych okoliczności oraz powody nienabycia świadczenia w ustawowym trybie. Ustalając prawo do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia wnioskodawcy. Okres ten powinien być adekwatny do wieku tej osoby. Organ podkreślił zaś, że strona na przestrzeni 42 lat życia udowodniła zaledwie ponad 4 lata rolniczego ubezpieczenia społecznego. Od października 2015 r. do sierpnia 2020 r. (przez ok. 5 lat ) nie strona podjęła żadnej działalności skutkującej objęciem ubezpieczeniem rolniczym w KRUS lub ubezpieczeniem w systemie powszechnym (ZUS). Nie zgłosiła się także do urzędu pracy jako osoba poszukująca pracy. Wcześniej przez okres ok. 9 lat również nie podlegała żadnemu ubezpieczeniu społecznemu (okres liczony od ukończenia studiów w lipcu 2002 r. do czerwca 2011 r., w tym 3 lata wychowywania dziecka). Wobec tego przez ok. 14 lat nie podlegała żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. Podkreślono, że strona nie zadbała o własne ubezpieczenie, pomimo tego, że powinna mieć na uwadze, iż nie pracując i nie podlegając ubezpieczeniu społecznemu nie zapewni sobie w przyszłości uprawnień do renty albo emerytury. Wyjaśniono także, że w orzecznictwie sądowo - administracyjnym utrwalony jest pogląd, że rezygnacja z ubezpieczenia społecznego jest świadomym wyborem rodzącym określone skutki, a mianowicie pozbawienie możliwości ochrony ubezpieczeniowej na wypadek takich ryzyk, jak wystąpienie okresowej lub trwałej całkowitej niezdolności do pracy, czy też niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zatem rezygnacja z ubezpieczenia i nieopłacenie składek na ubezpieczenie społeczne nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności uniemożliwiających nabycie świadczenia w zwykłym trybie (wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008 r.. sygn. akt II SA/Wa 1852/07, wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 grudnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1133/07, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01). Powyższe spowodowało, że w dniu złożenia wniosku o rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, w ocenie organu strona nie spełniła warunków do przyznania ww. świadczenia w trybie ustawowym. Dodano też, iż z przedłożonych dokumentów wynika, że strona została uznana za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym oraz okresowo niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia [...] maja 2019 r. do grudnia 2021 r. Ponadto strona posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności ustalony przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] od [...] maja 2019 r. do [...] sierpnia 2024 r. Wobec powyższego w pozostałym okresie przyjęto, że w niniejszym przypadku powodem braku zatrudnienia i nieopłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie była niezdolność do pracy, która wykluczałaby stronę z aktywności zawodowej. Ponadto całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym nie powstała w okresie podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu jak również w okresie 18 miesięcy od ustania tego ubezpieczenia. Zatem nie można uznać, że w przypadku strony wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków do renty rolniczej ustawowej. Aktualnie organ nie kwestionuje złego stanu zdrowia strony, albowiem był on przedmiotem prowadzonego postępowania orzeczniczego, w wyniku którego strona została uznana za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym oraz za okresowo niezdolną do samodzielnej egzystencji. Jednakże zgodnie z wyrokiem NSA w Warszawie z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt I OSK 2363/12 dla oceny zaistnienia przesłanki "szczególnych okoliczności" istotny jest cały okres poprzedzający moment wystąpienia z żądaniem przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a nie tylko okoliczności istniejące w chwili złożenia wniosku. Organ nie kwestionuje również trudnej sytuacji finansowej strony, niemniej w świetle wyroku WSA w Warszawie z dnia 29 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 198/09, sama trudna sytuacja finansowa jest niewystarczająca do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż nie ma ono charakteru socjalnego i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o świadczenie, nawet jeżeli te potrzeby są uzasadnione. Podkreślono, że strona może zwrócić się do ośrodka pomocy społecznej o objęcie pomocą ze środków przeznaczonych na ten cel. Instytucja ta dysponuje rożnymi formami pomocy udzielanymi w trudnym życiowym położeniu. Od powyższej decyzji skargę do tut. Sądu wywiodła A.P., działająca w imieniu córki M. P.. W uzasadnieniu skargi zwrócono szczególną uwagę na fakt, że strona cierpi na [...]. Według przypuszczeń autorki skargi, choroba ta trwa od bardzo dawna – może nawet od dzieciństwa. Zwrócono uwagę na to, ze w trakcie trwania małżeństwa pojawiły się symptomy choroby psychicznej strony, a w maju 2019 r. strona została hospitalizowana na oddziale psychiatrycznym w ostrym stadium choroby. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art.1 par. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) Sąd Administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię, poprzez pryzmat art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który to przepis uprawnia Prezesa KRUS do przyznania m.in. renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy rolnikowi lub domownikowi, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli osoba zainteresowana nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Podkreślenia wymaga, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa Kasy, jeżeli zajdą przesłanki wymienione w ww. przepisie. Wymienione powyżej przesłanki, a mianowicie: niespełnienie, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie oraz brak niezbędnych środków utrzymania i niemożność ich uzyskania ze względu na wiek lub stan zdrowia muszą wystąpić łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kwestią sporną było istnienie po stronie wnioskodawczyni, okoliczności faktycznych potwierdzających podleganie ubezpieczeniu społecznemu przez okres odpowiadający wiekowi strony. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez organ – jak słusznie podniesiono w skarżonej decyzji - nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Nieuwzględnianie powyższej okoliczności prowadziłoby zaś do rażącej niesprawiedliwości wobec osób tworzących omawiany fundusz, które przez 30 czy często przez ponad 40 lat odprowadzały tam należne składki. Brak zaś jest powodów (prawnych czy moralnych), dla których osoby tworzące powyższy fundusz, miałyby własnym kosztem finansować świadczenia na rzecz takich osób, które funduszu tego nie tworzyły lub czyniły to przez zbyt krótki okres czasu. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż wnioskodawczyni, na przestrzeni 42 lat życia, udowodniła jedynie okres 4 lat podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Okolicznością niewymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez stronę w ubezpieczeniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do jej wieku. W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły jej wypracowanie okresu ubezpieczenia stosownego do wieku. Podkreślić należy, iż ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w jej życiu istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały podejmowanie zatrudnienia. Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w swym stanie zdrowia. Na organie spoczywał więc obowiązek poczynienia ustaleń faktycznych, w celu umożliwienia oceny zasadności wniosku, który zainicjował niniejsze postępowanie. Oczywistym zaś jest, że organ, podobnie jak i Sąd administracyjny, nie posiada wiedzy specjalistycznej z zakresu medycyny, umożliwiającej mu dokonywanie samodzielnej oceny stanu zdrowia danej osoby. W tym zakresie organ musiał polegać na ocenie wyrażonej przez lekarzy orzeczników – członków właściwej Komisji Lekarskiej. Lekarze ci w niniejszym postępowaniu pełnią bowiem rolę quasi biegłych. Ich opinia wyrażona w orzeczeniu, ma więc dla organu, jak i dla Sądu administracyjnego moc wiążącą w zakresie w jakim odnosi się do stanu zdrowia ocenianej osoby. Sąd administracyjny nie został bowiem wyposażony przez ustawodawcę w instrumentarium procesowe (choćby w postaci możliwości zasięgnięcia opinii biegłego sądowego) umożliwiające mu dokonywanie weryfikacji poprawności orzeczenia Komisji Lekarskiej. W ocenie tut. Sądu organ wyjaśniając kwestię stanu zdrowia wnioskodawczyni i wpływu tej okoliczności na możliwość wykonywania zatrudnienia, podołał ciążącemu na nim obowiązkowi zebrania wyczerpującego materiału dowodowego. Organ zwrócił się bowiem do właściwej Komisji Lekarskiej o wydanie opinii w omawianym zakresie. Komisja wydała zaś orzeczenie, w którym stwierdziła, że strona jest okresowo całkowicie niezdolna do pracy w gospodarstwie rolnym oraz okresowo niezdolna do samodzielnej egzystencji od [...] maja 2019 r. do grudnia 2021 r. W oparciu o powyższe orzeczenie, organ miał więc możliwość przyjęcia, że przed ustaloną przez lekarzy datą, po stronie wnioskodawczyni nie występowały szczególne okoliczności zdrowotne, uniemożliwiające wypracowanie dłuższego okresu ubezpieczenia - adekwatnego do jej wieku. Jak to już bowiem wyżej wyjaśniono, organ nie mógł zakwestionować merytorycznej poprawności w/w orzeczenia Komisji Lekarskiej. Będąc zaś związanym jego treścią, nie mógł formułować wniosków z nią sprzecznych. Co się tyczy wskazywanych w skardze prawdopodobnych początków choroby strony to uwypuklenia wymaga okoliczność, że strona nie powołała żadnego dowodu dla wykazania poprawności tych twierdzeń. Same przypuszczenia, nie stanowią zaś w świetle prawa dowodu, na którym możliwym jest oparcie rozstrzygnięcia. Bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostaje też podniesiona okoliczność, iż były mąż strony zwlekał z objęciem żony ubezpieczeniem. Zaniechania osoby trzeciej nie mogą bowiem rzutować negatywnie na ocenę postępowania Prezesa KRUS. Nadto powyższa okoliczność nie niweluje wieloletniego wcześniejszego (przed zawarciem związku małżeńskiego) okresu niepodlegania przez stronę żadnemu ubezpieczeniu społecznemu. W tym stanie sprawy, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.).