II SA/Wa 2234/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Andrzej Kołodziej Sędzia WSA – Olga Żurawska – Matusiak Protokolant – Sylwia Rosińska – Czaykowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2014 r. sprawy ze skargi małoletniej P.B. – reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową matkę G.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę- Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2002 r. nr [...], podjętą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmawiającą przyznania małoletniej P. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku po jej zamarłym ojcu M. B. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: ‒ jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ‒ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, ‒ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ‒ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił przy tym, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po osobie zmarłej. Organ podkreślił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie zaś przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że udokumentowano 17 lat 3 miesiące i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 63 lat. Natomiast przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Ponadto w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, został udokumentowany jedynie okres 4 miesięcy i 2 dni. Organ stwierdził także, że z przedłożonej dokumentacji wynika, iż od [...] grudnia 1969 r. do [...].02.1973 r., od [...].10.1991 r. do [...].06.1997 r. i od [...].09.1998 r. do [...] października 2012 r. ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych zaś przerwach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Prezes Zakładu podniósł, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, wykonywania pracy bez ubezpieczenia społecznego nie można traktować jako okoliczności usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Ponadto wskazał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia. Świadczenie przewidziane w art. 83 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie P. B. reprezentowana przez przedstawicielkę ustawową – matkę G. B. – zarzuciła jej naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną interpretację i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie w sprawie. Wniosła w związku z tym o przyznanie jej renty rodzinnej po ojcu na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do daty wskazanej we wniosku o przyznanie świadczenia. Uzasadniając zarzuty i wnioski skargi wskazała w pierwszej kolejności, że stan faktyczny sprawy, a zwłaszcza jej sytuacja osobista, usprawiedliwia przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Stwierdziła też, że fakt niewykonywania pracy czy działalności podlegającej opłacaniu składek przez jej męża, należy ocenić jako drugorzędny wobec podejmowania przez niego licznych prac bez formalnego potwierdzenia. Wiązało się to w przeważającej mierze z koniecznością zapewnienia utrzymania rodziny, zaś okresy takie uzupełniają ogólną liczbę lat składkowych i nieskładkowych, które są niezbędne do otrzymania przez skarżącą renty rodzinnej. Zasadne jest jej zdaniem potraktowanie tego elementu stanu faktycznego jako okoliczności szczególnej, przemawiającej za zastosowaniem art. 83 ustawy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Tym samym wykluczona jest możliwość orzekania przez sąd administracyjny co do meritum poprzez przyznanie wnioskowanego świadczenia w przypadku uznania zaskarżonej decyzji za naruszającą prawo i wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Skarga oceniana w świetle wskazanych w powołanym przepisie kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1460 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i którzy nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przestrzegał powyższych reguł procesowych, dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a podjęta decyzja jest zgodna z prawem. Podkreślenia wymaga, jak trafnie zauważył organ, że renta rodzinna w świetle utrwalonego orzecznictwa sądowoadministracyjnego, jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby tej osobie, a dopiero następnie spełnienie wymogów ustawowych w odniesieniu do wnioskodawcy – członka rodziny pozostałego po osobie zmarłej. W sprawie świadczeń w drodze wyjątku to nie długość stażu ubezpieczeniowego ma podstawowe znaczenie dla oceny uprawnień do nich. Kluczową kwestią są bowiem przyczyny, które spowodowały brak uprawnień do świadczenia typu ubezpieczeniowego przyznawanego w zwykłym trybie. Czy brak tych uprawnień spowodowany został zdarzeniami lub stanami, które można zakwalifikować jako okoliczności szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z powszechnie akceptowanym w orzecznictwie poglądem, za okoliczność szczególną na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym i obiektywnym, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo dołożenia największego wysiłku. Do okoliczności szczególnych orzecznictwo zalicza m.in. stan zdrowia potwierdzony orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS bądź komisji lekarskiej ZUS, uniemożliwiający, ewentualnie utrudniający wykonywanie pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W niniejszej sprawie to nie stan zdrowia był powodem braku uprawnień ojca dziecka do świadczenia w zwykłym trybie, skoro lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] maja 2013 r. nie ustalił jego niezdolności do pracy. Do okoliczności szczególnych orzecznictwo nie zalicza również co do zasady bezrobocia. W szczególności nie można zakwalifikować sytuacji na rynku pracy do okoliczności szczególnych w przypadku, gdy brak jest dowodów, że ubezpieczony aktywnie poszukiwał zatrudnienia. Sama rejestracja w urzędzie pracy w charakterze osoby bezrobotnej nie oznacza, że bezrobocie było przeszkodą w kontynuowaniu zatrudnienia, na którą ubezpieczony nie miał wpływu, a w konsekwencji powodującą brak uprawnień do świadczenia ustawowego. W kategoriach okoliczności szczególnych nie sposób wreszcie rozpatrywać podnoszonego w niniejszej sprawie, wymuszonego, jak twierdzi przedstawicielka ustawowa małoletniej bezrobociem, podejmowania prac dorywczych nieobjętych ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Orzecznictwo sądowoadministracyjne jest w tej kwestii jednolite. Stwierdza się w nim kategorycznie, że świadome podejmowanie zatrudnienia niepopartego opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 listopada 2012 r., I OSK 1906/12, Lex nr 1291362). Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.