II SA/Wa 224/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Danuta Kania, Asesor WSA Joanna Kruszewska – Grońska, Protokolant specjalista Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich P.W. i K. W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...], odmówił przyznania małoletnim P. W. i K. W. po ojcu J. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu Prezes ZUS wskazał, że wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270), powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Organ ustalił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Stwierdził, że wnioskodawczyni (przedstawiciel ustawowy) nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które ojciec dzieci nie miał wpływu. Organ wskazał, że udokumentowano 22 lata, 6 miesięcy i 19 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 45 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 3 lata, 6 miesięcy i 9 dni tych okresów. Podał, że w latach 2011-2012, 2012-2014, 2014-2015, 2015-2017 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem organu, z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dzieci nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Organ wskazał jednocześnie, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że małoletnim dzieciom P. i K. W. przysługuje prawo do renty rodzinnej w trybie zwykłym po zmarłym J. K., a zatem nie została spełniona przesłanka braku prawa do świadczenia ustawowego. Z tego względu organ nie znalazł podstaw do przyznania małoletnim dzieciom P. W. i K. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi małoletnich P. W. i K. W., reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. K., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Reprezentująca dzieci przedstawiciel ustawowy wniosła o uchylenie decyzji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. i 107 §1 k.p.a. poprzez zaniechanie wyjaśnienia całokształtu okoliczności faktycznych zaistniałych w niniejszej sprawie, bez wszechstronnego rozważenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W uzasadnieniu podniosła, że decyzja jest krzywdząca dla małoletnich dzieci. Wskazała m.in. na chorobę alkoholową J. W. oraz fakt, że przebywał w zakładzie karnym. Podniosła, że Prezes ZUS nie pouczył jej o konieczności składania wniosków dowodowych w celu wykazania zaistnienia szczególnych okoliczności, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia. W ocenie skarżącej organ powinien wyjaśnić w oparciu o dokumentację leczenia J. W. czy choroba alkoholowa uniemożliwiała mu podjęcie zatrudnienia. Wskazała, że z tego co jest jej wiadomo, J. W. przebywał w Szpitalu Psychiatrycznym w [...] powiat [...] na leczeniu odwykowym. Zdaniem skarżącej Prezes ZUS w celu ustalenia tych faktów powinien zwrócić się do tej jednostki o informację dotyczącą choroby ojca małoletnich dzieci. Organ nie wyjaśnił wszelkich okoliczności mających wpływ na prawidłowe ustalenie stanu faktycznego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując ustalenia dokonane w zaskarżonej decyzji. Podniesiono, że małoletnie K. W. i P. W. nabyły już prawo do renty rodzinnej po zmarłym drugim mężu skarżącej. Wysokość tego świadczenia na osobę jest kwestią drugorzędną, rentę tę pobierają, nie ma podstaw, by rozpatrywać kwestie przyznania im drugiej, wyjątkowej renty rodzinnej obok już otrzymywanej. Niezależnie od tego okoliczności przywoływane przez skarżącą jako w jej pojęciu szczególne, a odnoszące się do osoby zmarłego J. W., w opinii organu oraz w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie mają charakteru szczególnego. Organ wskazał nadto, że jeśli skarżąca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to jest te leżące po stronie zmarłego, a uniemożliwiające mu podjęcie legalnej pracy, powinna dowody na te tezy okazać, by organ mógł je zweryfikować. Organ wskazał, że mąż skarżącej aż do zgonu mógł - niezależnie od swego uzależnienia i jego ewentualnych skutków - pracować bez żadnych ograniczeń. Nie ma żadnych dowodów, by zgon J. W. był poprzedzony choćby częściową niezdolnością do pracy. Zatem stan zdrowia nie był okolicznością, która przerwała okres aktywności zawodowej. Także fakt przebywania w zakładzie karnym nie jest okolicznością usprawiedliwiającą brak ubezpieczenia - nie jest to okoliczność szczególna, w całości bowiem wynika z naruszania przez skazanego norm prawnych jest zatem konsekwencją jego działań, nie zaś okolicznością niezależną od niego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy prawa administracyjnego procesowego w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Powyższe nie oznacza jednak, że organ zwolniony jest ze stosowania zasad ogólnych ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się bowiem przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia art. 7, art. 9 art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stosownie zaś do art. 9 k.p.a., organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Z zaskarżonej decyzji wynika, że organ nie dokonał pełnych ustaleń stanu faktycznego w odniesieniu do zmarłego ojca dzieci. Organ przed wydaniem decyzji nie informował strony, jakie zdarzenia mogą być uznane za okoliczności szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a zatem usprawiedliwiające niewypracowanie świadczenia w trybie ustawowym. Strona nie miała więc możliwości przed wydaniem przez organ decyzji na przedstawienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Przedstawiła je zatem dopiero w skardze. We wniosku o przyznanie świadczenia podnosiła jednak, że zmarły ojciec dzieci "w ostatnich latach popadł w alkoholizm". Organ powinien był zatem zwrócić się do wnioskodawczyni o przedłożenie dowodów potwierdzających fakt leczenia choroby alkoholowej, jeśli zmarły ojciec dzieci leczenie podejmował. Z akt postępowania administracyjnego nie wynika, aby organ wypełnił obowiązek informacyjny określony w art. 9 k.p.a. Organ jest zobowiązany do ustalenia pełnego stanu faktycznego i zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). W sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest współdziałanie strony z organem, jednakże to na organie spoczywa obowiązek wskazania stronie, jakie okoliczności mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku (art. 9 k.p.a.). W sprawie niniejszej udokumentowano znaczny okres składkowy i nieskładkowy 45- letniego ojca dzieci, tj. 22 lata, 6 miesięcy i 19 dni, także w ostatnim 10-leciu udokumentowano prawie 4 lata okresów składkowych i nieskładkowych. Z powyższego nie wynika, aby ojciec dzieci uchylał się od pracy. Do organu należało ustalenie, czy okres pozostawania bez pracy spowodowany był okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Ustaleń takich organ nie dokonał. Ponownie rozpoznając sprawę organ zwróci się do strony o przedłożenie informacji i dokumentów dotyczących choroby alkoholowej ojca dzieci i podjętego leczenia, na co skarżąca wskazała w skardze. Wskazania wymaga nadto, że z akt postępowania administracyjnego nie wynika, aby małoletnim P. W. i K. W. przyznane zostało prawo do renty rodzinnej w trybie zwykłym po J. K., na co organ wskazał w zaskarżonej decyzji. W aktach postępowania administracyjnego znajduje się decyzja ZUS Oddział w [...] z dnia [...] lipca 2018 r. przyznająca rentę rodzinną dla A. K., dla M. i Z.. Twierdzenie organu o pobieraniu przez małoletnie skarżące P. W. i K. W. renty rodzinnej w trybie ustawowym nie znajduje zatem oparcia w materiale dowodowym. Ustalenie organu w tym zakresie Sąd uznał tym samym za dowolne, a zatem naruszające art. 80 k.p.a., co także mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona pełnych i bezspornych ustaleń stanu faktycznego, tak co do zmarłego ojca dzieci jak i samych małoletnich wnioskodawczyń. W przypadku wątpliwości organ zwróci się do strony o wskazanie wszystkich okoliczności i dowodów, które wskazują na obiektywny brak możliwości wypracowania przez ojca dzieci świadczenia w trybie ustawowym (w tym np. potwierdzenie leczenia choroby alkoholowej). Podejmując rozstrzygnięcie organ rozważy wszechstronnie cały zgromadzony materiał dowodowy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w wyroku. Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego, albowiem w sprawie kosztów takich nie wykazano. Nadto, strona skarżąca w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych (art. 239 § 1 pkt 1 lit. e powołanej ustawy).