II SA/Wa 2291/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński (spr.), Sędzia WSA Bronisław Szydło, Asesor WSA Jacek Fronczyk, Protokolant Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 marca 2007 r. sprawy ze skargi T. M. – reprezentantki ustawowej małoletnich: S. M., A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku: 1) oddala skargę; 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego [...] wynagrodzenie z tytułu zastępstwa prawnego świadczonego w ramach prawa pomocy, w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o 22 % stawkę podatku od towarów i usług VAT – to jest o 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych. Decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2006 r. nr [...], którą odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku małoletnim S. i A. M. po ich zmarłym ojcu – K. M. Podstawą prawną wydanej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zgodnie z którym przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe w razie łącznego spełnienia przez wnioskodawcę warunków w postaci: – posiadania obecnie lub w przeszłości statusu osoby ubezpieczonej; – niespełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; – niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; – braku niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej i dlatego warunki określone w art. 83 ust. 1 ustawy odnoszą się do osoby zmarłej. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których zmarły ojciec dzieci nie uzyskałby prawa do świadczeń w zwykłym trybie. Organ ustalił, że w pracy zawodowej zmarłego występują nieusprawiedliwione okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu, przerwy w okresach zatrudnienia, tj.: od dnia [...] marca 1990 r. do [...] sierpnia 1992 r., od [...] grudnia 1992 r. do [...] sierpnia 1994 r. oraz od [...] stycznia 2001r. do [...] marca 2002 r. i od [...] grudnia 2002 r. do [...] czerwca 2004r. W ocenie organu te kilkuletnie przerwy w zatrudnieniu spowodowały między innymi brak uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS stwierdził ponadto, że za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty nie uznaje się faktu, że w okresie od ustania ostatniego okresu składkowego w sierpniu 2004 r. do zgonu w dniu [...] kwietnia 2004 r., tj. przez okres 19 m-cy ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ wskazał przy tym, że nigdy wobec K. M. nie była stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolności do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W przekonaniu Prezesa ZUS, udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 7 lat, 8 m-cy i 17 dni, jest nieadekwatny do wieku K. M., który w chwili śmierci miał 38 lat. W końcowej części uzasadnienia decyzji Prezes ZUS stwierdził też, że podnoszone przez przedstawicielkę ustawową małoletnich – T. M. – trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie z przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi T. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, skarżąca zarzuciła wydanie jej z naruszeniem prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy – art. 7, 9, 77 § 1, 80 i 107 § 3 Kpa, a w szczególności, niewyjaśnienie przez Prezesa ZUS, czy zgon ojca dzieci w wieku zaledwie 38 lat nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Zdaniem skarżącej śmierć można uznać za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. W tym zakresie skarżąca zarzuciła Prezesowi ZUS, że nie dokonał ustaleń co do przyczyny zgonu – czy nastąpił on nagle, czy tez był skutkiem choroby. Zdaniem skarżącej, powyższa okoliczność jest o tyle istotna, iż może usprawiedliwiać przerwę w zatrudnieniu ojca dzieci. Nadto, w ocenie skarżącej, Prezes ZUS nie przeprowadził należycie postępowania dowodowego, choć był przez nią poinformowany o gotowości przedstawienia wszelkich niezbędnych dokumentów i udzielenia wyczerpujących informacji. Ten zarzut skarżąca powiązała ze złożonym, już na etapie ponownego rozpatrzenia sprawy, wnioskiem (pismo z dnia [...] października 2006r.) o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność stałego, aktywnego poszukiwania pracy przez męża. Podniosła, że ze strony organu zgłoszony wniosek pozostał bez jakiejkolwiek odpowiedzi – organ nie odniósł się do jego treści ani w formie odrębnego postanowienia, ani tym bardziej w uzasadnieniu wydanej decyzji (nie podając przy tym przyczyny, dla której odmówił temu dowodowi wiarygodności). W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi, stwierdził, że nie mógł badać stanu zdrowia zmarłego przed jego śmiercią, ponieważ skarżąca nie przedłożyła żadnej dokumentacji wskazującej, że przed zgonem powstała u niego niezdolność do pracy. Stwierdził, że skarżąca ograniczyła się do żądania zebrania takiego materiału dowodowego przez organ nie wskazując, jaki to materiał i kto jest jego dysponentem. Ustosunkowując się do zgłoszonego przez skarżącą, pismem z dnia [...] października 2006r., wniosku dowodowego organ stwierdził, że nie przesłuchał wskazanych świadków uznając, że taka okoliczność nie może być udowadniana zeznaniami osób trzecich, ale powinna być wykazana stałą rejestracją w charakterze bezrobotnego połączoną z aktywnym poszukiwaniem zatrudnienia (np. kartami aktywności bezrobotnego). Dalej zaś organ podniósł, że sam zgon nie może być uznany za okoliczność szczególną z tej przyczyny, że nie przerwał zmarłemu świadczenia pracy, czy innej aktywności zawodowej objętej ubezpieczeniem - zmarły w dacie zgonu od 20 miesięcy nie pozostawał w zatrudnieniu, ani nie podlegał ubezpieczeniu z innego tytułu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.-Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują w szczególności przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniona pod tym względem nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W rozpoznawanej sprawie skarżąca kwestionuje ustalenie Prezesa ZUS stwierdzające brak po stronie zmarłego ojca dzieci szczególnych okoliczności, na skutek których nie uzyskałby on prawa na zasadach zwykłych, ustawowych. Z zarzutem takim nie można się zgodzić. K. M. zmarł w wieku 38 lat. Łącznie uzyskał okres ubezpieczenia wynoszący 7 lat 8 miesięcy i 12 dni. W toku prowadzonego postępowania skarżąca nie przedstawiła Prezesowi ZUS dowodów potwierdzających dłuższy okres zatrudnienia, który, jak podała we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wynosił 10 lat. Nie wykazała również, aby w życiu zmarłego K. M. wystąpiły wyjątkowe, szczególne zdarzenia, uniemożliwiające mu wypracowanie dłuższego okresu ubezpieczenia. Wprawdzie, zgodnie z art. 7 kpa (zasada prawdy obiektywnej), na organie administracji publicznej ciąży obowiązek podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, to jednak w interesie osoby zainteresowanej pozytywnym załatwieniem sprawy leży współdziałanie z organem administracji i podanie mu do wiadomości znanych faktów. Chodzi tu o tego rodzaju materiał dowodowy, który wykracza poza pojecie ogólnej wiedzy organu o sprawie i znanych mu z urzędu istotnych dla rozstrzygnięcia faktach. Zgłaszanie innych, nie mieszczących się w powyższej kategorii dowodów organ może dopuścić tylko na wyraźny wniosek strony, która we właściwy sposób, czytelnie określi dane istotne do przeprowadzenia danego dowodu, a zwłaszcza wykaże przydatność danego dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy. Ta naczelna zasada postępowania nie może być, rzecz jasna, odczytywana w oderwaniu od regulacji art. 77 w ten sposób, że to na stronę przerzucony jest obowiązek zebrania materiału dowodowego, a organ pozostając w tej części biernym ogranicza się jedynie do jego oceny. Tutaj chodzi o współdziałanie strony w uzupełnianiu materiału dowodowego (które jest jej uprawnieniem, a nie obowiązkiem) z tym jednak zastrzeżeniem, że to do organu należy ostateczna ocena tak zebranego materiału dowodowego, w tym ocena mocy dowodowej zgłoszonego przez stronę konkretnego dowodu. Wobec powyższego należy również podzielić stanowisko organu, iż zgłoszony przez skarżącą wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność poszukiwania przez zmarłego pracy nie mógł zastąpić dowodu pochodzącego z innych, uznanych przez organ za wyłącznie miarodajne, źródeł dowodowych. Dokonaną przez organ na gruncie niniejszej sprawy ocenę zgłoszonego przez skarżącą wniosku o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność aktywnego poszukiwania pracy przez jej męża należy zatem uznać za prawidłową. Trafnie bowiem Prezes ZUS wskazał, że stwierdzenie okoliczności aktywnego poszukiwania zatrudnienia powinno nastąpić w formie odpowiednich dokumentów. Stanowisko takie jest tym bardziej uzasadnione, że sam fakt poszukiwanie pracy, objęty zgłoszonym wnioskiem dowodowym, jest niewystarczający, aby usprawiedliwić wykazany stosunkowo długi okres nieuiszczania składek na ubezpieczeni społeczne. Poszukiwanie pracy należy w tym przypadku rozumieć jako poszukiwanie, które ma prowadzić do nawiązania stosunku pracy skutkującego odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Trzeba to jeszcze raz wyraźnie podkreślić, że najistotniejszym w niniejszej sprawie było ustalenie czy brak opłacania składek ubezpieczeniowych był usprawiedliwiony wyjątkowymi okolicznościami, a zatem istotne było nie tylko ustalenie wykonywania jakiejkolwiek pracy, ale świadczenie takiej pracy która łączy się z uiszczaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji fakt poszukiwania pracy powinien być odnotowany przez właściwy urzędu pracy w formie odpowiednich dokumentów (rejestracja zmarłego jako bezrobotnego, okoliczność pobierania przez niego zasiłku – okres składkowy- czy choćby jego rejestracja jako poszukującego pracy), a nie potwierdzony zeznaniami świadków. Jednakże żadnego z wymienionych powyżej dokumentów skarżącą nie przedstawiła, a zatem w sprawie brak jest dowodów potwierdzających niemożność podjęcia pracy przez zmarłego w okresach, w jakich pozostawał poza zatrudnieniem. Dla oceny przydatności w niniejszej sprawie zgłoszonego przez T. M. dowodu istotny jest także sposób życia ojca dzieci, jego alkoholizm (wskazywany przez skarżącą we wniosku z dnia [...] lipca 2006r.), a także wynikające z treści wyroku rozwodowego okoliczności nieprzyczyniania się do utrzymania dzieci i brak sprawowania nad nimi opieki. Sam zaś fakt przedwczesnej śmierci nie oznacza, że kilkanaście lat wcześniej ojciec dzieci nie mógł pracować. Oznacza to, że na przestrzeni swojego 38-letniego życia K. M. pozostawał ubezpieczony w stopniu nieadekwatnym do swojego wieku, a w zatrudnieniu zmarłego występują kilkuletnie, nieusprawiedliwione szczególnymi okolicznościami, przerwy, ostatnia w okresie ponad półtora roku przed zgonem. W czasie niewykonywania zatrudnienia K. M. nie był uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia. W ocenie Sądu, za okoliczność szczególną uznać należy wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (v. wyrok NSA w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r, sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 – LEX nr 53 7884). Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela pogląd Prezesa ZUS, zgodne z którym okoliczności szczególnej nie stanowi sytuacja panująca na rynku pracy. Sama bowiem trudna sytuacja na rynku pracy niepołączona z aktywnym poszukiwaniem pracy, nie jest w ocenie Sądu zasługującą na usprawiedliwienie przeszkodą uniemożliwiającą spełnienie warunków do uzyskania świadczenia ustawowego. Z kolei sygnalizowana przez skarżącą we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skłonność zmarłego do nadużywania alkoholu, choć, co wymaga podkreślenia, nie poparta przez nią żadnymi dokumentami, także nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1. Stanowisko to jest zgodne z dotychczasowym orzecznictwem sądów administracyjnych, w świetle którego nieleczona choroba alkoholowa nie jest uznawana za okoliczność usprawiedliwiającą przerwy w zatrudnieniu ( por. również wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2003 r. o sygnaturze akt II SA 3404/02 LEX nr 142371, czy ostatnio wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 1544/06, nie publikowane ). Dodatkowo z akt administracyjnych nie wynika, żeby skarżący przyczyniał się do utrzymania dzieci oraz sprawowania nad nimi opieki. Przeczy temu treść znajdującego się w aktach administracyjnych odpisu wyroku zaocznego Sądu Okręgowego w B. [...] z dnia [...] października 2005 r. sygn. akt [...], w którego pkt I orzeczono rozwiązanie przez rozwód związku małżeńskiego T. M. i K. M., a w pkt II i IV rozstrzygnięto o władzy rodzicielskiej i obowiązku alimentacyjnym odwołując się do wcześniejszego, wydanego w dniu [...] marca 2004 r., wyroku Sądu Okręgowego w B. sygn. [...] (mocą którego alimenty zostały zasądzone na rzecz małoletnich A. i S. rodzeństwa M. od pozwanego K. M.). Natomiast w pkt V sentencji powołanego wyroku Sąd nakazał eksmisję K. M. ze wspólnie zajmowanego przez małżonków mieszkania. W rozpatrywanej sprawie, wyżej wspomniane okoliczności (alkoholizm, brak przyczyniania się do utrzymania dzieci i niesprawowania nad nimi opieki) wyraźnie wskazuje, iż przyjęty przez zmarłego sposób życia daleki był od ogólnego wzorca pracującego na utrzymanie rodziny ojca. Wykluczone jest zatem przyjęcie stanowiska, że wystąpiły szczególne okoliczności. W tej sytuacji faktycznej, ocena Prezesa ZUS o braku szczególnych okoliczności, na skutek których zmarły ojciec dzieci nie uzyskałby prawa do świadczenia ustawowego, nie nosi cech dowolności. Choć Prezes ZUS dopuścił się uchybienia prawa procesowego - nie uzewnętrznił swojego negatywnego stanowiska wobec zgłoszonego wniosku dowodowego T. M. (art. 123 § 2, art. 107 § 3 Kpa) w samym postępowaniu administracyjnym, a dopiero w odpowiedzi na skargę – to nieuwzględnienie wniosku było prawidłowe, a zaskarżona decyzja nie narusza prawa, w takim zakresie, który skutkowałby jej uchyleniem albo stwierdzeniem nieważności. Z tych względów, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji.