II SA/Wa 2299/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Jacek Fronczyk, Ewa Marcinkowska (spr.), Protokolant st. sekr. sąd. Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi G. I. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego K. M. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz tytułem 23 % podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] o odmowie przyznania G. I. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 4 kwietnia 2011 r. G. I. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że w dniu [...] stycznia 2007 r. doznał [...], czego efektem był [...]. Wskazał, że ma 30 lat i według lekarzy stan jego zdrowia rokuje nadzieję na poprawę. Wyjaśnił również, że w obrębie swojego mieszkania jest samowystarczalny, ale już poza nim niezbędna jest mu pomoc. Podał, że jego rodzice zmarli, gdy miał 4 lata. Wychowywali go dziadkowie, którzy obecnie nie żyją. Zamieszkuje w mieszkaniu o powierzchni 27 m2. Nie jest w stanie podjąć pracy, ponieważ nie pozwala mu na to jego forma fizyczna. Podał także, że w wieku 21 lat ukończył technikum [...], a następnie studium policealne. Nie mógł jednak wypracować stażu pracy, ponieważ w wieku 26 lat miał [...]. Wyjaśnił również, że nie ma środków do życia. Na utrzymanie ma 444 zł, czynsz za mieszkanie wynosi 222 zł, leki 70 zł, wizyty u lekarzy (transport) 30 zł. W codziennych czynnościach oraz w przypadku dojazdów na rehabilitację korzysta z pomocy znajomych. Z załączonych do wniosku kopii dokumentów wynika, że źródłem środków utrzymania wnioskodawcy jest zasiłek stały przyznany na podstawie decyzji Prezydenta [...] na okres do dnia [...] września 2014 r. Prezes ZUS, rozpoznając powyższy wniosek, decyzją z dnia [...] lipca 2011 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił G. I. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczność; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 30 lat życia G. I. posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące jedynie 10 miesięcy i 12 dni. Okresy nieskładkowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ podniósł, że wnioskodawca ukończył naukę w Technikum [...] w kwietniu 2002 r., a pierwszą pracę popartą opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe podjął dopiero w grudniu 2005 r. W okresie tym nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Nie zostały również wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu przez G. I. zatrudnienia i spełnieniu warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Organ podniósł również, że uwzględnił także sytuację materialną wnioskodawcy, jednakże w tym przypadku nie wykazano braku niezbędnych środków utrzymania, ponieważ otrzymuje on stałą pomoc pieniężną z opieki społecznej. G. I. złożył od powyższej decyzji wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku wyjaśnił, że od 26 roku życia, kiedy to dostał [...], nie był w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy. W jego ocenie, jedynie zatem okres wcześniejszy może być brany pod uwagę przez pryzmat okresów składkowych oraz nieskładkowych. W okresie po ukończeniu nauki w technikum nie miał możliwości podjęcia pracy, ponieważ sprawował wówczas opiekę nad dziadkiem. Wnioskodawca wyjaśnił przy tym, że jego matka zmarła, gdy miał 4 lata, a ojciec na tyle rzadko interesował się nim, że babcia i dziadek ustanowieni zostali jego rodziną zastępczą. Babcia zmarła, gdy miał 13 lat, a później dziadek zaczął wymagać całodobowej opieki. Powinność opieki na dziadkiem, poza aspektem moralnym, wynikała w tym przypadku także z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Fakt, że przed 26 rokiem życia wypracował jedynie 10 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych wynikał zatem z obiektywnych okoliczności, w tym z konieczności sprawowania opieki nad dziadkiem. Ponadto G. I. podniósł, że doznał [...] w okresie, gdy pozostawał w zatrudnieniu. Jego zdaniem, gdyby nie choroba to istniałyby realne szanse na uzyskanie wymaganego okresu składkowego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Wskazał również, że wysokość otrzymywanych przez niego środków z MOPS wynosi 444 zł. Jest to kwota niższa zarówno od najniższej emerytury oraz być może renty. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lipca 2011 r. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności w myśl art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez G. I. tego warunku powoduje, że nie może on skutecznie domagać się renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Prezes ZUS podniósł także, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ta powinna się liczyć z jego konsekwencjami. Ponadto organ zwrócił uwagę, że w przypadku wnioskodawcy niezdolność do pracy powstała wprawdzie w okresie, gdy podlegał on ubezpieczeniu, co można by uznać za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, jednakże, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. I. wniósł o jej uchylenie w całości oraz o zasądzenia kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 11, art. 15 w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Ponadto zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu skargi skarżący powtórzył argumentację zawartą we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodatkowo wyjaśnił, że podejmując się opieki nad dziadkiem pozostawał w przekonaniu, że po jego śmierci nie będzie miał żadnych problemów z wypracowaniem okresu składkowego w stopniu wystarczającym do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący podniósł również, że w jego przypadku brak wypracowania okresu potrzebnego do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym nastąpił na skutek szczególnych okoliczności, tj. nagłej choroby, która całkowicie zmieniła jego życie oraz pozbawiła szans na powrót do zdrowia i podjęcie jakiejkolwiek pracy. Skarżący przytoczył również szereg orzeczeń sądów administracyjnych, w których odnoszono się do stanów faktycznych zbieżnych z jego sytuacją. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest więc związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Przyczyną odmowy przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku skarżącego niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności. Przede wszystkim należy zauważyć, że ocena, czy w danym przypadku zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności" nie może być dokonywana w każdym przypadku wedle z góry określonego schematu. Każda sprawa winna być oceniana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie. Niewystarczające jest zatem proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawcy, wskazanie przerw w tych okresach i sprawdzenie, czy w okresie tych przerw wnioskodawca był zdolny do pracy. Takiej analizie musi towarzyszyć również sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności, które mogą powodować, że przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których wnioskodawca nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jest spełniona. Skarżący istotnie posiada staż ubezpieczeniowy wynoszący jedynie 10 miesięcy i 12 dni. Niezaprzeczalnym jest również, że zakończył naukę w szkole średniej w wieku 21 lat, dalej kontynuował naukę w dwuletnim studium policealnym w systemie zaocznym, a pierwszą pracę podjął dopiero w wieku 24 lat, tj. w grudniu 2005 r. Faktem bezspornym jest również późniejsza przerwa w ubezpieczeniu skarżącego w okresie od maja 2006 r. do stycznia 2007 r. Niezaprzeczalnym jest też fakt, że skarżący w okresach przerw w ubezpieczeniu nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności nie budzą jakichkolwiek wątpliwości. Zdaniem Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotne jest jednak to, że skarżący w stosunkowo młodym wieku (26 lat) stał się osobą całkowicie niezdolną do pracy, oraz że niezdolność ta powstała w okresie pozostawania przez niego w zatrudnieniu. Gdyby zatem nie stan zdrowia, skarżący miałby możliwość dalszej pracy, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Uprawnione jest w tej sytuacji stwierdzenie, że w przypadku skarżącego, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w istocie pominął powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego, przerw w ubezpieczeniu oraz braku możliwości uznania opieki nad dziadkiem, jako usprawiedliwienia tych przerw. Wprawdzie Prezes ZUS wskazał, że okoliczność powstania niezdolności do pracy w okresie zatrudnienia mogłaby być uznana za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, to następnie jednak stwierdził, że należy oceniać całokształt okoliczności istniejących w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Dalsza część uzasadnienia zaskarżonej decyzji pozbawiona jest jednak takiej oceny, stąd też nieznane są powody, dla których organ uznał, iż opisana wyżej okoliczność nie stanowi szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes ZUS nie dokonał zatem wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącego spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lipca 2011 r. Rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany będzie, mając na względzie dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., dokonać oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz wyjaśnić szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygnięcie. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. Na podstawie art. 250 ww. ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" i w związku z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie w wysokości 240 zł, powiększone o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.