II SA/Wa 23/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.), Sędzia WSA – Bronisław Szydło, Sędzia WSA – Janusz Walawski, Protokolant – Małgorzata Kędzielewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2009 r. sprawy ze skargi A.P. – pełnomocnika ustawowego małoletnich R. i K. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku ← uchyla zaskarżoną decyzję, ← zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, ← przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata T. R. kwotę 240 (dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa złote i osiemdziesiąt groszy) stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. P. – pełnomocnika ustawowego małoletnich R. P. (ur. [...] czerwca 1995 r.) i K. P. (ur. [...] marca 2003 r.) z dnia 17 marca 2008 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionych dzieci skarżącego świadczenia w drodze wyjątku po ich zmarłej w dniu [...] stycznia 2008 r. matce N. P. (ur. [...] listopada 1967 r.) W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie matka dzieci skarżącego na przestrzeni 40 lat życia, posiadała udokumentowany okres składkowy wynoszący 1 rok 2 miesiące i 16 dni, zaś pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjęła w roku 2001, przy czym kartę stałego pobytu na terenie RP otrzymała w roku 1997. Ponadto w latach 2001 – 2003 wystąpiła przerwa w opłacaniu składek, a w tym czasie nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające matce dzieci skarżącego przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych. Tym bardziej nie mogą nimi być trudności w jej znalezieniu lub praca dorywcza bez ubezpieczenia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 sierpnia 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, A. P. nie zgodził się ze stanowiskiem organu i podniósł, że z matką dzieci zawarł związek małżeński w roku 1995 i w tym czasie urodził się ich pierwszy syn, zaś żona w tym czasie – kiedy on był zatrudniony – zajmowała się wychowaniem dzieci z ich małżeństwa oraz dwójką własnych dzieci. Następnie poszukiwała pracy, jednakże na przeszkodzie podjęcia jej w [...], okazał się brak obywatelstwa polskiego, które uzyskała dopiero w czerwcu 2007 r. Ponadto na nowotwór [...] zachorowała już w roku 2004, zaś w roku 2005 nastąpił przerzut [...] i mimo tak ciężkiej choroby, podjęła zatrudnienie w roku 2006. Natomiast w chwili obecnej on sam w wyniku urazu, nie może wykonywać wyuczonego zawodu i znajduje się w trakcie przekwalifikowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lipca 2008 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji – podał, że to nie stan zdrowia był przyczyną nie podjęcia pracy przez matkę dzieci, a w dalszej części wskazał, iż zajmowanie się wychowaniem dzieci nie może – w myśl powołanego stanowiska judykatury – stanowić szczególnej okoliczności, konstatując o braku adekwatności wieku zmarłej do okresu ubezpieczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. P. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją wnosząc o jej zmianę i zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu natomiast powołał się na zarzuty zawarte już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że w zasadzie to skarżący, a nie matka dzieci, łożył na utrzymanie rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Choć przyznanie tego świadczenia ustawodawca pozostawił uznaniowej decyzji organu, to nie oznacza to, że ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Jednak ustalenie ich istnienia musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Stosownie bowiem do art. 124 ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Innymi słowy mówiąc, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Stąd też musi on przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy (art. 7 k.p.a.). Jest również zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) i musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć – zdaniem Sądu – istotny wpływ na jej wynik. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a wszak przy stosowaniu art. 83 ust. 1 ustawy, ocenie podlega nie sam fakt nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne, lecz przyczyny, dla których fakt taki nastąpił. Bezspornym jest, że w myśl wspomnianej już wyżej ustawy, ubezpieczenie obywatela powstaje – co do zasady – z tytułu zatrudnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (lex loci laboris), przy czym wyjątkiem jest art. 8 w którym stanowi się, że przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz przy obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe. Nie budzi również wątpliwości fakt, że pomiędzy Polską, a [...], którego obywatelką do roku 2007 była zmarła N. P., nie zawarto dotychczas dwustronnej umowy kompleksowo regulującej zagadnienia z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jednakże nie można utracić z pola widzenia okoliczności, że wymieniona – jak wynika ze "Stanu sprawy" – była zatrudniona na terenie [...] w okresie od [...] lutego 1987 r. do [...] lipca 1995 r. Wprawdzie nie ma to żadnego wpływu na uzyskanie uprawnień do renty na zasadach ogólnych, to jednak nie może pozostać – zdaniem Sądu – bez wpływu na ocenę szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy, czego organ w najmniejszym nawet stopniu nie uczynił przedmiotem rozważań. Zasygnalizować bowiem należy Prezesowi, że zmarła matka dzieci, jeśli się zważy na powyższą okoliczność, nie była osobą uchylającą się od pracy. Tym bardziej, że okres nieskładkowy na terytorium RP, przerwała jej tylko śmierć, zaś w czasie choroby – o czym będzie mowa niżej – podjęła pracę. Tym bardziej zatem jest nie do zaakceptowania pasywność organu w zakresie zbadania, czy faktycznie nie pouczono zmarłej o możliwości nadania jej wcześniejszego obywatelstwa. I nie można zasłaniać się faktem o uzyskaniu przez nią wcześniej karty stałego pobytu, bowiem nieporównywalnie większe są możliwości zdobycia zatrudnienia przez osobę posiadającą owo obywatelstwo, na co chociażby wskazał skarżący. Ponadto organ w żaden sposób nie ustosunkował się do sytuacji zmarłej, diametralnie odbiegającej od obywatela polskiego urodzonego na terenie kraju. To znaczy wychowującego się, dorastającego i zdobywającego wykształcenie oraz umiejętności do wykonywania przyszłej pracy w jego realiach, a zatem mającego zupełnie inną mentalność, aniżeli obywatel obcego państwa, który w wieku już dojrzałym, musi się zmierzyć z zupełnie inną oraz obcą dla niego rzeczywistością i to w dodatku na rynku pracy, który i dla Polaków jest trudny oraz częstokroć nie do przezwyciężenia z uwagi na stan bezrobocia. Innymi słowy mówiąc, warunki zaadoptowania się zmarłej N. P. do podjęcia pracy, były nieporównywalnie cięższe, aniżeli innych. Jednakże mimo to, nie trwała ona w bezczynności w jej poszukiwaniu, o czym świadczą okoliczności opisane już w stanie faktycznym. Niezależnie od powyższego, nie można stracić z pola widzenia i nie dostrzec w rozstrzygnięciu, że zmarła zajmowała się wychowaniem zarówno własnych, jak i wspólnych ze skarżącym dzieci. Stąd też nie trzeba dużej wyobraźni, aby dojść do wniosku, że jej powinności rodzicielskie wobec swoich dzieci, które znalazły się w nieznanym dla nich środowisku, były zdecydowanie specyficzne oraz wymagały znacznego nakładu pracy wychowawczej i nie sposób ich utożsamiać tylko z własnym wyborem drogi życiowej. Niezależnie od powyższego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych absolutnie nie ustosunkował się do zarzutu skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a mianowicie do tego, że zmarła już w roku 2004 była leczona na chorobę nowotworową. Z tego zatem powodu, nie do zaakceptowania jest jakikolwiek brak postępowania wyjaśniającego powyższą kwestię, chociażby sprowadzającego się do zasięgnięcia opinii lekarza orzecznika ZUS. Po drugie zaś całkowicie gołosłownym jest stwierdzenie organu w zaskarżonej decyzji, że to nie stan zdrowia zmarłej matki dzieci był przyczyną niepodejmowania przez nią zatrudnienia. Reasumując, w świetle powyższych rozważań nie można wykluczyć, że skarżąca była całkowicie niezdolna do pracy jeszcze za życia i to zdecydowanie już wcześniej. Wobec powyższych rozważań, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie podejmując w rozpatrywanej sprawie niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej reguł procesowych. Rozpoznając zatem ponownie sprawę, organ winien przede wszystkim zbadać powyższe wątpliwości (m.in. stan zdrowia zmarłej, jej czasokres pracy z uwzględnieniem zatrudnienia w [...], niepouczenie o prawie ubiegania się o obywatelstwo polskie), po czym przeanalizować je w zestawieniu z poczynionym wyżej uwagami (m.in. trudności adaptacyjne, trudności w wychowywaniu dzieci), a dopiero potem, na nowo ocenić – zgodnie z powyższymi rozważaniami i wątpliwościami Sądu – czy spełniona została przesłanka szczególnych okoliczności, uniemożliwiająca spełnienie warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych. Reasumując, zobowiązanie organu winno sprowadzić się do dokonania subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ust. 1 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych powyżej rozważań. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1c w zw. z art. 152 i w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), a w sprawie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu na mocy art. 250 cytowanej ustawy w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.