II SA/Wa 2308/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Janusz Walawski, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 marca 2015 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku R. K. z dnia [...] lipca 2013 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy na podstawie art. 138 § 1 i pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] o odmowie przyznania ww. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2013 r. R. K. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wnioskodawczyni opisała swoją trudną sytuację zdrowotną i zawodową. Organ pierwszej instancji w toku postępowania wskazał, że materialnoprawną podstawę dla rozpoznania ww. wniosku stanowi przepis art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z powyższego przepisu wynika zatem, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są łącznie następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS zauważył, że z dokumentacji rentowej zgromadzonej w aktach spawy wynika, że orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2013 r. R. K. nie została uznana za osobę niezdolną do pracy. Tym samym wnioskodawczyni nie spełnia jednego z warunków wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ wskazał, że ocenie podlegała również jej sytuacja materialna z tym, że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Mając na uwadze powyższe ustalenia, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] odmówił przyznania R. K. świadczenia z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji strona wniosła odwołanie wskazując, że renta jest jej niezbędna, ponownie opisała swoją sytuację zdrowotną i materialną. Zaznaczyła, że stan zdrowia faktycznie uniemożliwia jej podejmowanie pracy ponieważ pracodawcy nie są zainteresowani zatrudnianiem tak chorej osoby. Ponownie analizując sprawę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał na treść przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Znaczył, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ zauważył, że z akt sprawy wynika, iż komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2013 r. ustaliła, iż R. K. nie jest niezdolna do pracy. Zatem w jej przypadku przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy nie zachodzi i jest to okoliczność, która eliminuje ją z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Prezes ZUS podkreślił, że fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy – ugruntowaną w orzecznictwie sądów administracyjnych - jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Organ zauważył również, że w myśl art. 14 ust. 1 wyżej cytowanej ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Wskazując na orzecznictwo sądów administracyjnych Prezes ZUS zaznaczył, że jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Mając na uwadze powyższe, Prezes ZUS uznał, że podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] utrzymał w mocy wcześniejszą odmowną decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...]. Na powyższą decyzję R. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie domagając się jej uchylenia. Skarżąca zakwestionowała zasadność wydanego rozstrzygnięcia. Podkreśliła, że ubiega się o rentę nie ze względów finansowych, ale z uwagi na stan zdrowia i co za tym idzie brak możliwości zatrudnienia lub prowadzenia działalności gospodarczej. Zaznaczyła, że nikt nie chce jej zatrudnić, ani prowadzić z nią działalności gospodarczej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do argumentów przedstawionych w skardze wyjaśnił, że sama trudna sytuacja materialna choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Nie ma ono charakteru zamiennego dla zasiłku dla bezrobotnych. Przesłanka jaką jest konieczność legitymowania się całkowitą niezdolnością do pracy ma charakter obiektywny i nie podlega uznaniu administracyjnemu. Dlatego też Prezes ZUS nie może wbrew orzeczeniom lekarzy orzeczników ZUS i komisji lekarskich ZUS, jak i wbrew metryce skarżącej, która nie osiągnęła wieku emerytalnego uznać jej w drodze wyjątku za całkowicie niezdolną do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W ocenie składu orzekającego skarga jako niezasadna i podlega oddaleniu. Materialnoprawną podstawę dla wydania w kontrolowanej sprawie rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Przepis ten stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Dokonując analizy przedmiotowego przepisu w pierwszej kolejności podkreślić należy, że na tle całej ustawy, która określa zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Wskazać należy, że świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego i są finansowane z budżetu państwa (vide: art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 27/15, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 1465/14 dostępne w bazie orzeczeń www.nsa.gov.pl). Jakkolwiek przepis ten posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na charakter uznaniowy decyzji podejmowanej w tym trybie, niemniej jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z przepisu tego wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Mianowicie: 1) dotyczy osoby ubezpieczonej lub pozostałego po ubezpieczonym członka jego rodziny, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub ze względu na wiek, 4) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Dla potrzeb rozpoznania niniejszej skargi istotne jest to, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznając powyższe świadczenie, ma obowiązek stwierdzić wystąpienie wszystkich czterech powyższych przesłanek łącznie. Natomiast brak spełnienia chociażby jednego warunku, uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej takie świadczenie. W ocenie składu orzekającego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy należy uznać, że Prezes ZUS prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki niezbędne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych bowiem skarżąca nie może być uznana za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Bezspornym jest, że w dacie orzekania przez organ skarżąca miała 57 lat, a zatem nie osiągnęła ustawowego wieku emerytalnego kobiet. Nie ma też orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. W aktach administracyjnych znajdują się orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] i z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] ustalające, że skarżąca nie jest niezdolna do pracy. Fakt ten również potwierdziła również sama skarżąca w treści skargi. Podkreślić przy tym należy, że Prezes ZUS orzekając w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może dokonywać swobodnej oceny zdolności wnioskodawcy do podjęcia zatrudnienia, lecz jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, a w przypadku wniesienia od niego sprzeciwu, orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS. W tym stanie faktycznym sprawy Sąd uznał, że ustalenia dokonane przez komisję lekarską ZUS w ww. orzeczeniach z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] i z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] były wiążące dla Prezesa ZUS i nie mógł on w tym zakresie czynić własnych ustaleń w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Wskazać również należy, że w myśl art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Odnosząc się natomiast do zarzutów skarżącej dotyczących jej pogarszającego się stanu zdrowia wskazać należy, że rola sądu sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do ZUS o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia jej całkowitej niezdolności do pracy. Dlatego też wobec braku spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, zbędna była analiza sytuacji skarżącej pod kątem występowania szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła ona prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Reasumując, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2013 r., odmawiające przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku, odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.