II SA/Wa 241/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Asesor WSA Przemysław Szustakiewicz, Asesor WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2005 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2004 r. nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] odmawiającą J. S. przyznania świadczenia w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W uzasadnieniu podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających przyznanie świadczenia, bowiem z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Organ wskazał na przerwy w zatrudnieniu w latach 1968-1970, 1973-1975 oraz 1984-1986, pomimo braku przeciwwskazań do jego podjęcia, a nadto na fakt, że ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień [...] lutego 1989 r. i od tej daty do daty orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji przez lekarza orzecznika ZUS, tj. [...] lutego 2004 r., nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne. Prezes ZUS stwierdził, że ze względu na uznanie wnioskodawcy za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji po upływie 15 lat i 3 dni od ostatniego okresu ubezpieczenia, nie można przyjąć, iż wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego wskutek szczególnych okoliczności. Dodatkowo podał, że udowodniony okres składkowy wynoszący 8 lat 8 miesięcy i 18 dni jest nieadekwatny do wieku wnioskodawcy w dacie uznania go za całkowicie niezdolnego do pracy, wynoszącego 52 lata, zaś świadczenie w drodze wyjątku jako świadczenie z ubezpieczenia społecznego jest powiązane z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie, nie jest zaś świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb i w związku z tym, sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić podstawy do jego przyznania. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. S. wniósł o jej oddalenie i przyznanie mu renty w drodze wyjątku z uwagi na szczególne okoliczności, które uniemożliwiły mu uzyskanie uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Skarżący podniósł, że od 1989 r. nie ma żadnego okresu ubezpieczenia, gdyż jest inwalidą i od 15 lat ZUS konsekwentnie odmawia mu renty. Podał, że jego choroba zaczęła się w 1989 r., zaś jej skutkiem była [...] w dniu [...] listopada 1990 r. Postępująca choroba stała się też przyczyną [...] [...] kwietnia 1997 r. i od tej daty należałoby go uznać za całkowicie niezdolnego do pracy. Nie zgodził się wobec tego z datą uznania go za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji określoną w orzeczeniu na początek 2004 r. Skarżący powołał się także na fakt, iż ma na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci oraz na okoliczność, iż od lutego 1991 r. jest zarejestrowany w Ośrodku Pomocy Społecznej i to ośrodek winien za niego odprowadzać składki na ubezpieczenie społeczne. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie powołując się na ustalenia faktyczne i prawne zawarte w zaskarżonej decyzji, zaś odnosząc się do zarzutów skargi stwierdził w szczególności, że rejestracja w ośrodku pomocy społecznej nie powoduje wydłużenia okresów ubezpieczeniowych i tym samym zmiany uprawnień do świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w ww. art. 83 ust. 1 ustawy są świadczeniami wyjątkowymi, także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nadto nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje bowiem ich wypłaty pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Stosownie do przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany też do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie, w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił powyższym regułom procesowym i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności, w uzasadnieniach obydwu decyzji powołał się na okoliczności faktyczne, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w przedmiocie przyznania bądź odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określonymi we wskazanym art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stwierdził bowiem, że skarżący udokumentował okres składkowy wynoszący zaledwie 8 lat 8 miesięcy i 18 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku wynoszącego na dzień uznania go za niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji 52 lata, a nadto od ostatnio udokumentowanego okresu składkowego do tej daty upłynął okres 15 lat i 3 dni. Należy zauważyć, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia wprost przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego i w związku z tym, okoliczność ta nie ma w sprawie istotnego znaczenia. Kwestią zasadniczą są natomiast przyczyny niespełnienia przez J.S. wymagań potrzebnych do uzyskania uprawnień do renty w zwykłym trybie. Co prawda, stosownie do treści art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2005 r., orzeczenie lekarza orzecznika stanowiło dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, tym niemniej nie zwalniało to organu od przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), w szczególności w sytuacji, kiedy sam wnioskodawca kwestionował datę uznania go za niezdolnego do pracy. Prezes ZUS nie odniósł się w ogóle do powyższej kwestii, chociaż z akt sprawy bezspornie wynika, że skarżący już w 1990 r. miał [...], w 1991 r. został przez OKIZ zaliczony na trwale do III grupy inwalidzkiej, w 1992 r. przez WKIZ do II grupy inwalidzkiej do ustania zasiłku chorobowego na trwale, zaś w 1997 r. przez OKIZ do I grupy inwalidzkiej na trwale od daty wniosku, po [...]. W tym kontekście uznanie J. S. za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji dopiero od daty złożenia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ([...] lutego 2004 r.) powinno wzbudzić w organie wątpliwości dotyczące daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, które winny zostać wnikliwie wyjaśnione. Niezależnie od powyższego organ nie zbadał należycie i wyczerpująco, czy postępująca choroba skarżącego datująca się od 1989 r. nie była okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, za szczególną okoliczność w rozumieniu tego przepisu należy uznać trudną do przezwyciężenia przeszkodę, zdarzenie lub trwały stan, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Rozpatrując sprawę ponownie, Prezes Zakładu winien wyjaśnić w sposób niebudzący wątpliwości datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, a nadto zbadać starannie i wnikliwie, czy stwierdzenie u skarżącego schorzenia o charakterze przewlekłym, zakończone [...], nie mogło stanowić okoliczności szczególnej, w rozumieniu art. 83 ust. 1 oraz wyczerpująco uzasadnić swoje stanowisko. Odnosząc się zaś na marginesie do zarzutu skargi dotyczącego rejestracji w ośrodku pomocy społecznej, należy podzielić stanowisko organu, iż rejestracja taka nie jest tożsama z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O zakresie wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 powołanej ustawy.