II SA/Wa 243/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Adam Lipiński, Protokolant specjalista Joanna Głowala, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2017 r. sprawy ze skargi K. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2017 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2016 r., nr [...] o odmowie przyznania K. R. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: K. R. wnioskiem z dnia 20 listopada 2015 r., uzupełnionym pismem z dnia 5 lipca 2016 r. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu M. W. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że odmówiono jej prawa do renty zwykłej decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. Wskazała również, że jest osobą chorą na chorobę genetyczną [...] oraz, że leczy się na depresję. W piśmie z dnia 5 lipca 2016 r. wskazała, że wnosi o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku z powodu całkowitej niezdolności do pracy oraz z powodu braku środków utrzymania. Wyjaśnią również, że jest osobą rozwiedzioną, z dziećmi ma sporadyczne kontakty, nie są w stanie jej pomagać bowiem są również w trudnej sytuacji finansowej. Podała też, że orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2016 r. została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Podała też, że schorzenie na które choruje było przyczyną śmierci jej ojca oraz że jest to choroba genetyczna. Wskazała, że chorowała od dzieciństwa lecz objawy chorobowe nie były znaczne i nie wymagały leczenia. Podała też, że utrzymuje się z zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153 zł, zasiłku stałego z Centrum Pomocy Społecznej w wys. 481 zł oraz że ponosi duże wydatki na leki. Decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. organ odmówił skarżącej przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. K. R. wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy. Wywodziła, że choruje od dzieciństwa, ale wcześniej choroba nie powodowała konieczności leczenia, a dopiero ostatnio powoduje niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji. Wskazywała, ze nie odzyska zdolności do pracy, podkreślała bardzo trudną sytuację materialną. Decyzją wskazaną na wstępie Prezes ZUS utrzymał decyzję w mocy wskazując w uzasadnieniu, że przyznanie tego świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r,. poz. 887 z późn. zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Wskazał też, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku nie stwierdzono przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy nie wynikają bowiem szczególne okoliczności, na skutek których nie nabyła skarżąca uprawnień do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Organ podkreślił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód zdarzeń lub stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ww. ustawy, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ wyjaśnił następnie że nie jest możliwe rozpoznanie wniosku o świadczenie w drodze wyjątku w całkowitym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń w trybie zwykłym. Nadmienił, iż istotą i celem renty rodzinnej jest umożliwienie pozostałym po ubezpieczonym członkom rodziny zdobycie wykształcenia oraz zapewnienie środków utrzymania. W przypadku renty rodzinnej w drodze wyjątku dla dzieci zmarłego ubezpieczonego, które stały się całkowicie niezdolne do pracy, przyjmuje się, że powstanie tej niezdolności, powinno przypadać przed ukończeniem 16 roku życia lub w czasie uczęszczania do szkoły, ewentualnie w krótkim czasie po jej zakończeniu. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku osobie, która stała się całkowicie niezdolna do pracy po zakończeniu nauki i miała możliwość wykonywania zatrudnienia, z punktu widzenia społecznego byłoby niewłaściwe. Organ podkreślił, że prawo do renty rodzinnej obejmuje tylko członków rodziny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego ubezpieczenia (por. wyrok SN z dnia 10.10.2006r" sygn. akt i UK 85/06). Organ wskazał, że w rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie występuje. Z akt sprawy wynika, że orzeczeniem z [...] stycznia 2016 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił wobec skarżącej trwałą całkowitą niezdolność do pracy a daty powstania całkowitej niezdolności do pracy nie da się ustalić. Nadmieniał, że zgodnie z art. 14 ust. 2 ww. ustawy jeżeli nie ma możliwości ustalenia ani daty, ani okresu powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie. W rozpoznawanej sprawie za datę powstania niezdolności do pracy przyjęto datę zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, tj. [...] maja 2015 r., a to oznacza, że całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącej w wieku 43 lat. Ponadto orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2016 r. orzeczono, że skarżąca jest trwale całkowicie niezdolna do pracy, a całkowita niezdolność do pracy nie powstała u niej przed 16 rokiem życia ani w trakcie nauki w okresie od 1 września 1988 r. do 25 stycznia 1991 r. Organ stwierdził też, że nie jest szczególną okolicznością fakt, że członek rodziny pozostały po ubezpieczonym stał się całkowicie niezdolnym do pracy po ukończeniu 16 lat i po zaprzestaniu nauki w szkole. Przyjęcie innego punktu widzenia prowadziłoby do zupełnie niemożliwego do zaakceptowania poglądu, że wszystkie osoby, które stałyby się całkowicie niezdolne do pracy, w jakimkolwiek okresie, mogłyby otrzymać świadczenie w szczególnym trybie przyznawane przez Prezesa ZUS, bowiem znajdują się bez środków do życia. W takiej sytuacji, wbrew tytułowi działu VI ustawy emerytalnej "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", tryb ten stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń. Organ wskazał ponadto, że jak wynika z akt sprawy pierwsze zatrudnienie objęte ubezpieczeniem emerytalno-rentowym podjęła skarżąca dopiero w dniu 3 sierpnia 2009 r., tj. w wieku 37 lat. W zatrudnieniu zaś w okresie od 14 listopada 2013 r. do 6 maja 2015 r. wystąpiła ponad 2-letnia przerwa w ubezpieczeniu, co spowodowało brak uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy. Organ stwierdził, że fakt wystąpienia całkowitej niezdolności do pracy w wieku 43 lat nie może być rozpatrywany w kategoriach szczególnych okoliczności, a renta rodzinna nie może służyć do obejścia przepisów regulujących przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy dla osoby, która mogąc wypracować prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy nie zrobiła tego. Niewykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej obowiązkiem opłacania składek na ubezpieczenie społeczne było Pani świadomym wyborem życiowym w zakresie przyszłych uprawnień z ubezpieczenia społecznego. Reasumując organ uznał, że po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art, 83 ustawy nie mógł uznać, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez skarżącą warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Organ dodał też, że przedstawiona sytuacja materialna jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja ta stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której kwestionując jej zasadność K. R. wskazała na swoje schorzenie, podając, że ono uniemożliwia jej podjęcia jakiejkolwiek pracy zawodowej. Wskazała również, że utrzymuje się z zasiłku pielęgnacyjnego i zasiłku stałego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i ponowił argumenty zawarte już w swojej decyzji. Organ dodał też, że starania skarżącej o rentę rodzinną wynikają jedynie z faktu, iż mając pełną możliwość samodzielnego wypracowania sobie świadczeń ustawowych nie uczyniła tego, a obecnie, od dawna nie znajdując się w wieku, uprawniającym do otrzymania jakichkolwiek świadczeń po rodzicach, stara się uzyskać rentę rodzinną "w zastępstwie" dla własnych świadczeń, których nie nabyła ze względu na zbyt krótki okres ubezpieczenia. Organ potwierdził istnienie u skarżącej całkowitej niezdolności do pracy - jednak ustalił, że niezdolność ta powstała u niej w wieku 43 lat i nie pozostaje w żadnym związku z okolicznościami odnoszącymi się do okresu jej nauki w szkole. Kwestie przebiegu ubezpieczenia samej skarżącej i braku uzasadnienia dla faktu, iż do 37 roku życia nie była zainteresowana żadnym zatrudnieniem i nie podlegała ubezpieczeniu zostały ustalone w postępowaniu przygotowawczym, zanim wezwano skarżącą do sprecyzowania roszczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Stosownie natomiast do treści art. 68 ust. 1 powołanej ustawy dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: 1. do ukończenia 16 lat; 2. do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3. bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Powyższy przepis – wbrew twierdzeniu skarżącej – ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Sąd w pełni podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 maja 2000 r. o sygn. akt II SA 2524/99 (LEX nr 55029), w którym stwierdzono, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej. Biorąc zatem pod uwagę wiek skarżącej, przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe byłoby jedynie w sytuacji, gdyby stała się całkowicie niezdolna do pracy w okresie do ukończenia 16 lat życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżąca w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy, stwierdzonej orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2016 r., miała ukończone 25 lat. Mając zatem na uwadze treść art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy stwierdzić, że okoliczność ta eliminuje skarżącą z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Należy przy tym zaznaczyć, że zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ww. ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Samo przeświadczenie skarżącej, że była niezdolna do pracy z uwagi na chorobę genetyczną już od urodzenia nie jest w tej sytuacji wystarczające. Prezes ZUS rozpatrując wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku zobowiązany był bowiem, w zakresie ustalenia daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, oprzeć się na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS lub orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS. Skoro zatem w niniejszej sprawie komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z dnia [...] stycznia 2016 r. stwierdziła, że skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy dopiero po ukończeniu 25 lat życia to ustalenie to było wiążące dla Prezesa ZUS. Opisane wyżej okoliczności mają kluczowy w sprawie charakter i powodują, że nie jest możliwe przyznanie skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji zdrowotnej i bytowej skarżącej, jednak w takim stanie rzeczy wydane w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2016 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.