II SA/Wa 2493/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, , , , , , , , Asesor WSA Przemysław Szustakiewicz, , Asesor WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 maja 2005 r. sprawy ze skargi D. W. - przedstawicielki ustawowej małoletniego K. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2004 r. nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 kpa, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...], odmawiającą przyznania D. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego syna K. B. (ur. [...] sierpnia 2000 r.), po jego zmarłym ojcu T. B. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił też, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, tak więc szczególna okoliczność, o której mowa w tym przepisie również odnosi się do tej osoby. Prezes ZUS wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie, że zmarły nie spełnił warunków do świadczenia w zwykłym trybie na skutek niezależnych od jego woli okoliczności, bowiem na przestrzeni 2 lat i 3 miesięcy udokumentował łącznie z okresem składkowym i nieskładkowym jedynie 1 rok 3 miesiące i 11 dni stażu pracy, zaś w okresie od [...] sierpnia 2002 r. do [...] sierpnia 2003 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co między innymi spowodowało brak uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. W wymienionym okresie ojciec dziecka był osobą zdolną do pracy, zatem mógł kontynuować zatrudnienie, celem uzyskania w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Prezes Zakładu podniósł też, że podawane jako przyczyna braku zatrudnienia trudności w znalezieniu pracy, nie oznaczają niemożności jej podjęcia w rozumieniu art. 83 ustawy, gdyż nie wiążą się ani z wiekiem, ani z niezdolnością do pracy, zaś udokumentowany okres ubezpieczenia jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, który w chwili śmierci miał 23 lata. Organ stwierdził, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb i stąd też, brak środków utrzymania nie przesądza o jego przyznaniu. W skardze do Sądu na powyższą decyzję D. W. wniosła o "ponowne rozpatrzenie wniosku i wydanie korzystnej decyzji" podnosząc, że ojciec dziecka zmarł w wieku 23 lat w okresie zatrudnienia, z którym w jej miejscu zamieszkania są duże problemy, a zgon w tym wieku z pewnością był spowodowany chorobą. Wskazała również na bardzo trudną sytuację materialną i brak środków utrzymania dla dziecka, które nie powinno ponosić konsekwencji śmierci ojca. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na ustalenia faktyczne i prawne zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w ww. art. 83 ust. 1 ustawy są świadczeniami wyjątkowymi, także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nadto nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje bowiem ich wypłaty pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Stosownie do przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia w drodze wyjątku związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany też do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powyższych reguł procesowych i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności organ w uzasadnieniach obydwu decyzji przytoczył okoliczności faktyczne, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określonymi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stwierdził bowiem, że udokumentowany okres składkowy wynoszący 1 rok 3 miesiące i 11 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 23 lata i w stosunku do wieku, powinien mieć odpowiednio długi okres ubezpieczenia, zaś za okoliczność szczególną, uniemożliwiającą nabycie prawa do renty nie może być uznana przerwa w zatrudnieniu w latach 2002-2003, w którym to okresie był on zdolny do wykonywania zatrudnienia. Należy zauważyć, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej nie uzależnia wprost przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego i stąd okoliczność ta nie ma w sprawie istotnego znaczenia. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku, ważne są natomiast przyczyny niespełnienia wymagań potrzebnych do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Podkreślenia wymaga również fakt, że przy rozpatrywaniu spraw z tego zakresu należy dołożyć szczególnej staranności i wnikliwości z pominięciem jakiegokolwiek automatyzmu i schematyzmu. W niniejszej sprawie w obydwu decyzjach daje się zauważyć taki automatyzm i schematyzm zamiast zindywidualizowanego podejścia do tej właśnie konkretnej sprawy. W szczególności Prezes ZUS nie odniósł się do faktu, że ubezpieczony zmarł nagle, w bardzo młodym wieku, w trakcie zatrudnienia i to właśnie śmierć przerwała możliwość wypracowania uprawnień do świadczeń w zwykłym trybie. Pominął zupełnie okoliczność, że ojciec dziecka w maju 2000 r. ukończył szkołę średnią, a następnie zarejestrował się w urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Powszechnie znane są trudności z zatrudnieniem absolwentów i czynienie zarzutu, że zmarły posiadał tak krótki okres ubezpieczenia wydaje się w tym aspekcie wątpliwe. Nie jest, zdaniem Sądu, uprawnione porównywanie sytuacji absolwenta bez jakiegokolwiek doświadczenia zawodowego z sytuacją osoby, która takie doświadczenie posiada i której możliwości znalezienia pracy są większe. Dlatego też, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Prezes ZUS winien z należytą wnikliwością zbadać kwestię przesłanki szczególnej okoliczności, pod kątem wskazanych wyżej uchybień oraz wyczerpująco uzasadnić swoje rozstrzygnięcie. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O zakresie wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 powołanej ustawy.