II SA/Wa 263/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Janusz Walawski, Protokolant referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi W. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2014 r., którą odmówił przyznania W.C. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są następujące warunki: ← wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; ← nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; ← nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; ← nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W ocenie organu warunki wskazane w art. 83 ustawy nie zostały spełnione. Łączny okres ubezpieczenia 59 letniego w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawcy wynosi 23 lata, 9 miesięcy i 14 dni. W 10 – leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymagających do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, wykazano tylko 2 lata, 4 miesiące i 19 dni tych okresów. W latach 1973 – 1975, 1994 – 2001, 2004 – 2010 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Organ wskazał, iż analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec strony w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] października 2014 r. ustalił trwałą niezdolność do pracy od dnia [...] grudnia 2010 r. oraz stwierdził, że nie powstała ona przed dniem 28 lutego 1996 r. Prezes ZUS wyjaśnił, że powoływanie się na bezrobocie występujące na terenie zamieszkania samo w sobie nie może stanowić usprawiedliwienia bezczynności zawodowej. Także wykonywania pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczności usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależna od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...] wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie W.C. wskazał, iż posiada staż pracy wymagany do emerytury (okresy zaliczone pracy w gospodarstwie rolnym po 16 roku życia) i nie rozumie dlaczego obecnie przy rozpatrywaniu przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy, występuje przeszkoda braku 25 lat stażu pracy. Ponadto skarżący zarzucił organowi, iż nie dostrzega jego sytuacji, stanu terminalnego w którym się znajduje, bez środków na podstawowe potrzeby i tego, "że nie dożyje do wymaganego ustawą wieku, tj. 66 lat i 3 miesięcy" Podnosząc powyższe wniósł o rozpatrzenie skargi i przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Stwierdził, iż problem bezrobocia podnoszony przez skarżącego, sam w sobie nie jest wystarczający do uznania "automatycznie", że w sprawie zaistniały okoliczności szczególne, których skarżący nie mógł mimo swoich najwyższych starań przezwyciężyć. Nie wykazał też żadnych danych odmawiających mu ubezpieczenia pracodawców i nie wykazał, że w przerwach w jego ubezpieczeniu faktycznie miało miejsce zatrudnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem. Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej ustawą emerytalną. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkach rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nic spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Na tle całej ustawy określających zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym. ze nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1 z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa.), a wiec do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS. wydając swoje rozstrzygnięcie, uchybił wskazanym wyżej regulacjom w stopniu mającym istotny wpływ na jej wynik. Przede wszystkim organ pominął fakt wysokiego stażu ubezpieczenia 59 letniego w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżącego. Co prawda przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczonego, to niewątpliwie staż ten w powiązaniu z innymi okolicznościami faktycznymi, może mieć znaczenie dla oceny, czy w sprawie występują szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy emerytalnej. Doniosłość problematyki rozmiaru stażu ubezpieczeniowego dostrzegł sam ustawodawca w przepisie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odstępując od wymogów określających okresy powstania niezdolności do pracy oraz od wymogu powstania jej nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów, w stosunku do ubezpieczonych, którzy udowodnili okres składkowy i nieskładkowy. wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet lub 25 lat dla mężczyzn. Z kolei Sąd Najwyższy w Uchwale Siedmiu Sędziów z dnia 23 marca 2006 r. (IUZP 5/05. M.P.Pr.2006/8/442) stwierdził, że: "Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39. poz. 353 ze zm.). bez potrzeby wykazywania przewidzianego wart. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego 10-lecia przed złożeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". W jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy odwołał się do sprawiedliwościowego aspektu inicjatywy ustawodawczej, dotyczącej zmiany art. 57. polegającej na przeniesieniu sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, na podstawie uznania Prezesa ZUS. do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty. Co prawda zarówno art. 57. jak i 58 ustawy emerytalno-rentowej dotyczą rent przyznawanych na zasadach ogólnych, tym niemniej dokonana przez Sąd Najwyższy wykładnia stanowi generalną wskazówkę, możliwą do zastosowania także w odniesieniu do rent przyznawanych w drodze wyjątku, a to w szczególności, ze względu na podnoszony przez Sąd Najwyższy sprawiedliwościowy aspekt zmian przepisów w zakresie rent z tytułu niezdolności do pracy, który należy brać pod uwagę również w odniesieniu do rent w drodze wyjątku. Organ, prowadząc postępowanie w przedmiotowej sprawie, nie wziął również pod uwagę wskazywanych przez skarżącego trudności w znalezieniu zatrudnienia z uwagi na wysokie bezrobocie. Jakkolwiek bezrobocie i związane z tym trudności ze znalezieniem pracy co do zasady nie są uznawane w orzecznictwie za okoliczność szczególną na potrzeby stosowania omawianego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno - rentowej, tym niemniej nie oznacza to., iż okoliczności te mogą być pomijane, bądź traktowane mechanicznie podczas rozpatrywania wniosków o świadczenie w drodze wyjątku Pomimo, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej skarżący podał, iż od dnia [...] września 1994 r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy i wskazywał, iż nie otrzymywał propozycji pracy, organ nie zbadał tej okoliczności. Wskazać należy, iż wysoki poziom bezrobocia w rejonie nie pozostawałoby bez wpływu na możliwość znalezienia zatrudnienia. Organ nie ustalił czy skarżący otrzymał jakiekolwiek propozycje pracy, czy z nich z jakiś powodów nie skorzystał. Fakt jego zarejestrowania jako osoby poszukującej pracy przemawia za tym. iż dążył do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a brak ubezpieczenia w tym okresie mógł być spowodowany szczególnymi okolicznościami. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podał, iż będąc bezrobotnym, aby zarobić na utrzymanie pracował dorywczo, bez umowy i opłacania składek. W odpowiedzi na skargę organ stwierdza, że skarżący nie wskazał żadnych danych nieuczciwych, odmawiających mu ubezpieczenia pracodawców, jednakże zauważyć należy, iż organ nie wezwał skarżącego do wykazania tych pracodawców, natomiast w decyzji pominął podnoszoną okoliczność. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zaskarżonej decyzji. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes ZUS powinien uzupełnić materiał dowodowy w zakresie wyżej wskazanym, a następnie rozpatrzyć pod kątem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd rozważań. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł, jak w wyroku.