II SA/Wa 268/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Grochowska – Jung Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras Sędzia WSA – Eugeniusz Wasilewski (sprawozdawca) Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2014 r. sprawy ze skargi małoletniego D. K. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] listopada 2013 r.; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata L. B. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. A.K. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego syna D.K., po jego zmarłym ojcu S.K. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, a po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. utrzymał w mocy wydaną decyzję. Organ wskazał w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, iż z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny nie uzyskał prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z akt wynika, że orzeczeniem z dnia [...] października 2012 r. komisja lekarska ZUS ustaliła, iż ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy od 19 maja 2012 r. oraz niezdolny do samodzielnej egzystencji od 1 lipca 2012 r. Na przestrzeni 46 lat życia, na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, udokumentowano 20 lat, 2 miesiące i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10 – leciu przed powstaniem niezdolności do pracy (od 19.05. 2002 r. do 18.05.2012 r.) zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano 2 lata, 4 miesiące i 20 dni tych okresów. W okresach od 1 września 1988 r. do 14 września 1989 r., od 15 października 2001 r. od 31 lipca 2006 r. i od 15 marca 2008 r. do 6 czerwca 2011 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Jednocześnie z akt sprawy wynika, że w latach 2001-2006 i 2008-2011 ojciec dziecka pracował dorywczo bez ubezpieczenia. Powyższe nie pozwala, zdaniem organu, na przyjęcie, że ojciec małoletniego nie spełniał warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przedstawicielka ustawowa małoletniego D.K., jego matka A.K. wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji zarzucając im nierozpatrzenie wszystkich okoliczności sprawy w związku z czym błędnie uznano, że nie należy się renta rodzinna. Skarżąca wskazała, iż zmarły mąż był człowiekiem aktywnym zawodowo, zaś sytuacja na rynku pracy wymuszała, że zatrudniał się też "na słowo". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę w powyższym zakresie Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) – zwanej dalej ustawą, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia przyznawane w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego wyżej przepisu wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Nadto, w myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.) – zwanej dalej kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W sprawie bez sporne jest, iż ojciec małoletniego na przestrzeni 46 lat życia, na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy ([...] maja 2012 r.) legitymował się znacznym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 20 lat, 2 miesiące i 20 dni. Z akt administracyjnych wynika, iż S.K. ur. [...] r. podjął pracę związaną z opłacaniem składek zaraz po ukończeniu 16 roku życia w dniu 1 września 1981 r. Tak długi staż pracy, zważywszy na wiek ubezpieczonego wymagał oceny w kontekście szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83, zwłaszcza jeśli się uwzględni, że zatrudnienie ojca małoletniego ustało z uwagi na chorobę powodującą całkowitą niezdolność do pracy i śmierć w 48 roku życia. Z akt sprawy istotnie wynika, iż w ubezpieczeniu ojca dziecka w latach 2001-2006 i 2008-2011 wystąpiły przerwy. Jednakże twierdzenie organu, iż w tym okresie ojciec dziecka pracował dorywczo "na czarno", nie może odnosić się do całego tego okresu, gdyż w aktach brak jest dowodów to potwierdzających. Skarżąca jedynie przyznaje, iż mąż takie prace podejmował, nie wskazując okresu w którym były one wykonywane. Uchybienia w zakresie oceny stanu faktycznego w świetle prawa materialnego skutkowały uchyleniem wydanych w sprawie decyzji. Rozpoznając sprawę ponownie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien uwzględnić poczynione przez Sąd uwagi oraz rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1lit. c i art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.