II SA/Wa 273/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Ewa Grochowska-Jung, Protokolant Emilia Jaktorska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2009 r. sprawy ze skargi B. S. – przedstawicielki ustawowej małoletniego syna P. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą Prezesa Zakładu ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku B. S., odmówił przyznania jej małoletniemu synowi P. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że zmarły w wieku 52 lat ojciec dziecka posiadał udowodniony okres składkowy wynoszący 21 lat, 9 miesięcy i 17 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym – udokumentowano tylko 2 lata, 1 miesiąc i 16 dni tych okresów. Ponadto od [...] stycznia 1999 r. do [...] listopada 2002 r. oraz od [...] kwietnia 2003 r. do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] lutego 2004 r., nie zostały opłacone składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. B. S. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku podała, iż zmarły mąż był osobą schorowaną. Od wielu lat faktycznie nie prowadził już działalności, pomimo braku jej wykreślenia z ewidencji działalności gospodarczej. Nie uzyskiwał żadnych dochodów, które pozwoliłyby mu na opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne. Wnioskodawczyni podkreśliła, iż od 1991 r. T. S. chorował na [...]. Choroba postępowała, a mąż był w bardzo złym stanie psychicznym, który nie pozwalał mu na żadne racjonalne działania. Wskazała, iż nie była w stanie pomóc mężowi gdyż kontakt z nim był bardzo utrudniony. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ - powołując się na argumentację przedstawioną już w zaskarżonej decyzji - podał, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, za które uznać można jedynie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Odnosząc się do występujących przerw w opłacaniu przez ojca małoletniego składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe wskazał, iż w wymienionych okresach nie była wobec ubezpieczonego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ww., którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nadto, w latach 1977-2004 T. S. nie odprowadzał regularnie składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. W ocenie organu ubezpieczony miał realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych organ wskazał, że zaprzestanie odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 ustawy. Organ wskazał, że podnoszony przez wnioskodawczynię fakt istnienia od 1991 r. choroby nie może stanowić podstawy do przyjęcia innej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy niż wskazana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2008 r. Ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane pozwalające na niewątpliwe, bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Nadto, w sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej wyżej ustawy, konieczne jest orzeczenie wydane przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską, które jest wiążące dla Prezesa ZUS. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. S. podała, że brak nabycia przez męża uprawnień rentowych spowodowany był szczególnymi okolicznościami, na które nie miał on wpływu. Podkreśliła, iż mąż od wielu lat miał problemy zdrowotne. Część ze swoich schorzeń leczył, natomiast problemy [...] skrzętnie ukrywał i rozwijały się one u niego systematycznie, choć na pozór niewidocznie. Miały one jednak poważny wpływ na stan jego umysłu i w konsekwencji na brak racjonalnego działania. Wskazała, iż fakt nie wykreślenia przez męża firmy z ewidencji działalności gospodarczej nie oznacza rzeczywistego prowadzenia takiej działalności i osiągania jakichkolwiek przychodów. Podała, iż mąż pracował w okresach kiedy był zdrowy fizycznie i psychicznie. W sumie było to ponad dwadzieścia lat składkowych. Wskazała, iż do 1984 r. T. S. był zatrudniony w firmie na etacie. Podniosła, iż taki staż ubezpieczeniowy powinien być także brany pod uwagę przy badaniu występowania podstaw do przyznania w drodze wyjątku prawa do renty rodzinnej dla małoletniego syna. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wyjaśnienia wymaga fakt, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ jest zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek. Jednak ustalenie ich istnienia musi nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Z tej przyczyny Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, które określają jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest również zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego, nie rozważył bowiem wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Stwierdzić należy, że przy stosowaniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy ocenie podlega nie tylko sam fakt nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne, lecz także przyczyny, dla których fakt taki zaistniał. Zatem organ był obowiązany rozważyć, czego nie uczynił w sposób prawidłowy, jakie były przyczyny niespełnienia warunku nabycia przez zmarłego uprawnień rentowych. Mając na uwadze, iż T. S. cierpiał na [...], wyjaśnienia wymagają zatem twierdzenia skarżącej, że zmarły mąż przed datą stwierdzenia u niego całkowitej niezdolności do pracy czuł się źle i nie był w stanie pracować. Choroba, której początki, jak twierdzi skarżąca, wystąpiły u zmarłego już w 1991 r., w przypadku potwierdzenia tej okoliczności mogłaby wskazywać na zaistnienie szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Nie można bowiem wykluczyć, iż w sytuacji zmarłego, początek całkowitej niezdolności do pracy nie jest tożsamy z początkiem choroby, gdyż ta mogła rozwijać się znacznie wcześniej i tym samym wykluczać bądź w znacznym stopniu ograniczać jego aktywność zawodową. Dlatego też informacji o wcześniejszym złym stanie zdrowia T. S. nie można było pominąć przy wydawaniu decyzji. Niestety nie zgromadzono żadnego materiału dowodowego dotyczącego tego aspektu sprawy, nie wiadomo jaki był przebieg choroby T. S. oraz, co w niniejszej sprawie jest najistotniejsze - czy choroba ta mogła w istotny sposób wpływać na możliwość wykonywania pracy w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, a w szczególności czy mogła mieć wpływ na brak odprowadzania składek. Nie bez znaczenia jest również fakt umorzenia przez ZUS nieopłaconych przez skarżącego składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres od [...] września 1995 r. do [...] sierpnia 1997 r. oraz od [...] września 1997 r. do [...] grudnia 1998 r., który może wskazywać na istnienie okoliczności szczególnych związanych z sytuacją skarżącego. Uwzględnienia wymaga również fakt, iż zmarły w wieku 52 lat ojciec małoletniego, legitymuje się stosunkowo dużym okresem składkowym wynoszącym 21 lat, 9 miesięcy i 17 dni. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych niniejszej sprawy i w konsekwencji nie dopełnił obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego ocenę, tym samym naruszając przepisy postępowania administracyjnego, tzn. art. 7, 77 § 1, 107 § 3 kpa, a także art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez utrzymanie w mocy swojej wcześniejszej decyzji dotkniętej wymienionymi wadami. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien prawidłowo zebrać i wnikliwie rozpatrzyć cały materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.