II SA/Wa 275/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński (spr.), Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk, Stanisław Marek Pietras, Protokolant Arkadiusz Koziarski, starszy asystent sędziego, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2012 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dalszego korzystania z zasobów archiwalnych Centralnego Archiwum Wojskowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej na rzecz R. M. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. W dniu 20 października 2010 r. R. M. wystąpił do Dyrektora Centralnego Archiwum Wojskowego w W. z wnioskiem o udostępnienie materiałów archiwalnych do tematu pracy "[...]". Dyrektor Centralnego Archiwum Wojskowego w W. decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. odmówił udostępnienia materiałów archiwalnych. Organ wskazał na treść § 15 Regulaminu udostępniania materiałów archiwalnych w Centralnym Archiwum Wojskowym i Archiwum Instytucji Ministerstwa Obrony Narodowej, a w uzasadnieniu decyzji podał, iż wnioskodawca już wcześniej korzystał z udostępnionych mu w szerokim zakresie zbiorów materiałów aktowych, personalnych i ikonograficznych Centralnego Archiwum Wojskowego w W., uzasadniając je prowadzonymi badaniami nad kampanią wrześniową i przygotowywaną pracą "[...]". W 2009 r. zostały wydane przez wydawnictwo "A." dwie książki autorstwa R. M. - "[...]" i "[...]". Na podstawie egzegezy tych publikacji organ uznał, że R. M. wykorzystał udostępnione mu materiały w sposób niezgodny z celem wskazanym w zgłoszeniu, warunkującym uzyskanie zgody na dostęp do archiwum. Jednocześnie w wymienionych wyżej publikacjach zostało zamieszczonych bez zgody CAW wiele fotografii i dokumentów, pochodzących ze zbiorów CAW. Nie podano sygnatur, nazw zespołów lub nie zaznaczono, że dane zdjęcie pochodzi z zasobu CAW. Powyższe stanowi naruszenie zasad udostępniania materiałów archiwalnych i powszechnie przyjętych zasad postępowania naukowego. W odwołaniu z dnia 3 grudnia 2010 r. R. M. zanegował skuteczność powołania się przez organ I instancji na zapis § 15 Regulaminu udostępniania materiałów archiwalnych w Centralnym Archiwum Wojskowym i Archiwum Instytucji Ministerstwa Obrony Narodowej, twierdząc, że akt prawa wewnętrznego nie może stanowić podstawy do wydania decyzji administracyjnej. Wskazał na § 7 w zw. z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 2008 r. w sprawie sposobu i trybu udostępniania materiałów archiwalnych znajdujących się w archiwach wyodrębnionych, żądając zdyscyplinowania Dyrektora Centralnego Archiwum Wojskowego w W. i nakazania mu udostępnienia zbiorów archiwalnych. Co do zarzutu wykorzystywania materiałów w sposób niezgodny z wnioskiem oświadczył, iż pracy "[...]" jeszcze nie ukończył. Odwołujący nie zgodził się z zarzutem wykorzystywania fotografii i dokumentów, pochodzących ze zbiorów CAW, bez jego zgody, negując potrzebę jej uzyskania od CAW oraz wskazując, iż prawa do tych materiałów posiadają ich autorzy, a nie CAW. Dyrektor Generalny Ministerstwa Obrony Narodowej pismem z dnia [...] stycznia 2011 r. podtrzymał stanowisko zawarte w decyzji organu I instancji. Wskazał, że materiały uzyskane wcześniej z zasobów CAW nie tylko zostały przez zainteresowanego wykorzystane w sposób całkowicie niezgodny z treścią złożonego wniosku, ale posłużyły do działań godzących w sposób oczywisty i jednoznaczny w interes Państwa Polskiego i jego obywateli, uwłaczając pamięci setek tysięcy ofiar napaści hitlerowskiej na Polskę. W uzasadnieniu tego twierdzenia Dyrektor Generalny Ministerstwa Obrony Narodowej wskazał na niektóre fragmenty z publikacji R. M. Na s. 1600 tomu "[...]" zamieszczony został, bez podania proweniencji archiwalnej i sygnatury, dokument z zasobu CAW - pismo Inspektora Armii w T. do dowódcy OK VIII z dnia 27 maja 1939 r., dotyczące wydania przez niego wytycznych w sprawie wycofania na wypadek mobilizacji lub zagrożenia Szkoły Podoficerów Piechoty dla Małoletnich mieszczącej się w nadgranicznej L. Został on opatrzony przez autora następującym komentarzem: "Dzieci poniżej 15 roku życia, poddane przez wojsko indoktrynacji militarnej w duchu katolicko-sanacyjnym (skrupulatnie dobrane, silne i chętne), miały nie tylko walczyć z Wehrmachtem, ale i wykonywać rozkazy nakazujące palenie pozostawionej Niemcom części Polski w ramach taktyki spalonej ziemię". W ocenie organu II instancji jest to ewidentną manipulacją, zarówno jeśli chodzi o fakty (wiek elewów), jak i treść zadania, jakie otrzymała wspomniana szkoła, tym bardziej, że zamieszczenie tego dokumentu ma być pretekstem do zarzucenia ówczesnym władzom wojskowym, że prowadzą "militarystyczną kampanię propagandową (...) hołdującą zasadom prowadzenia wojny przy pomocy dzieci" (s. 1601). Należy sądzić również, że wiele tez tej publikacji (np. o podżeganiu rządu II Rzeczypospolitej Polskiej do mordowania przez Wojsko Polskie i ludność cywilną osób pochodzenia niemieckiego, ilustrowanych zdjęciami z hitlerowskich wydawnictw propagandowych) powinno zostać poddane postępowaniu wyjaśniającemu przez właściwe organy w zakresie postępowania karnego przez pryzmat przesłanek zawartych w przepisach art. 256 i 257 Kodeksu karnego. W kontekście zaś stwierdzeń dotyczących współczesnego plakatu "Tradycja zobowiązuje" o "odwołaniu się do najniższych instynktów polskiej elity intelektualnej, hołdującej zasadom prowadzenia wojny przy pomocy dzieci" oraz "przywiązaniu kierownictwa ministerstwa do najbardziej zwyrodniałych praktyk" (s. 1601) należy przywołać dyspozycję art. 212 § 2 Kodeksu karnego. Organ wskazał na treść art. 16 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (tekst jednolity: Dz. U. 2011 r. Nr 123, poz. 698 ze zm.), który stanowi, iż materiały archiwalne udostępnia się jednostkom organizacyjnym i obywatelom dla potrzeb nauki, kultury, techniki oraz gospodarki. R. M. wniósł skargę na bezczynność Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej w rozpatrzeniu jego odwołania, domagając się od organu II instancji wydania decyzji w jego sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznał tę sprawę i wyrokiem z dnia 4 stycznia 2012 r., sygn. akt II SAB/Wa 238/11 (wyrok prawomocny) oddalił skargę na bezczynność. W uzasadnieniu wyroku Sąd ten uznał, iż pismo Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 2011 r. stanowi decyzję administracyjną. Powołując się na powyższy wyrok, R. M. wniósł zatem skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rozstrzygnięcie Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 2011 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jej złożenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wniosek ten uwzględnił – postanowienie z dnia 23 maja 2012 r. sygn. akt II SA Wa 275/12. W powyższej skardze R. M. wniósł o uchylenie obu decyzji. W jego ocenie obie decyzje zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, albowiem dyspozycja art. 16 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach przywołana w piśmie z dnia [...] stycznia 2011 r., nie daje uprawnień do oceny treści publikacji, które na podstawie zasobów archiwalnych powstają i są wynikiem ich analizy. W tym miejscu należy przypomnieć, że ust. 3 art. 16 przywołanej ustawy w brzmieniu "Dyrektor archiwum państwowego w uzasadnionych wypadkach może odmówić udostępnienia materiału archiwalnego" został uchylony z dniem 1 stycznia 2007 r. przez ustawę z dnia 18 października 2006 r. o zmianie i uchyleniu niektórych upoważnień do wydawania aktów wykonawczych (Dz. U. Nr 220, poz. 1600). Ponadto z aktu wewnętrznego tj. Regulaminu udostępniania materiałów archiwalnych w Centralnym Archiwum Wojskowym i Archiwum Instytucji Ministerstwa Obrony Narodowej wynika, że Dyrektor CAW może wyłączyć możliwość korzystania z materiałów archiwalnych przez użytkownika w sytuacji, gdy użytkownik wykonuje czynności zagrażające bezpieczeństwu i integralności udostępnionych materiałów archiwalnych (§ 15 regulaminu). Cytowany przepis zmierza jedynie do fizycznej ochrony zasobów archiwalnych. Nadto, w ocenie skarżącego, obie decyzje naruszyły przepisy art. 6, art. 7 oraz art. 8 Kpa. Na rozprawie skarżący oświadczył, iż nie jest naukowcem i nie toczy się przeciwko niemu żadne postępowanie karne. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Generalny Ministerstwa Obrony Narodowej wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia z dnia [...] stycznia 2011 r. Na rozprawie pełnomocnik organu oświadczył, że organ nie składał zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstw, o których mowa w zaskarżonym rozstrzygnięciu z dnia [...] stycznia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. W niniejszej sprawie sądem tym jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka, co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Rozpatrywana pod tym kątem skarga jest zasadna. Na wstępie rozważań Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreśla, iż jest związany ustaleniami wynikającymi z prawomocnego (od 3 maja 2012 r.) wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 stycznia 2012 r., sygn. akt II SAB/Wa 238/11, w którym uznano, iż pismo Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 2011 r. stanowi decyzję administracyjną. Zatem oceniając taką decyzję ostateczną, należy odnieść się do zasad procesowych dotyczących rozpatrywania sprawy przez organ II instancji, zawartych w art. 127 i nast. Kpa. Tu od razu widoczne jest, iż inne przesłanki, skutkujące odmową udostępnienia zbiorów archiwalnych, zostały w sposób wyraźny wyeksponowane przez organ I instancji w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2010 r. i mimo, iż skarżący w odwołaniu ustosunkował się do wszystkich tych przesłanek, organ II instancji poprzestał w tym przedmiocie jedynie na stwierdzeniu zasadności kontrolowanego rozstrzygnięcia, bez analizowania zasadności tych przesłanek w kontekście twierdzeń zawartych w odwołaniu i swoje rozstrzygnięcie oparł na jeszcze innych merytorycznie przesłankach, wskazując tu, iż publikacje skarżącego stanowią treści podlegające penalizacji (art. 256, art. 257 i art. 212 § 2 Kk). Taki sposób rozpatrzenia odwołania narusza zasady rozpatrywania odwołania. Organ II instancji winien rozpatrzyć sprawę niejako "od nowa" i skontrolować prawidłowość zaskarżonej decyzji oraz ustosunkować się do zarzutów odwołania i dopiero po wykonaniu powyższego ewentualnie wskazać na inne istotne w sprawie okoliczności. Już z samych przyczyn formalnych rozstrzygnięcie Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej należy uchylić, wskazując organowi II instancji wytyczne, którymi, zgodnie z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powinien kierować się rozpatrując odwołanie R. M. od decyzji Dyrektora Centralnego Archiwum Wojskowego. W niniejszej sprawie będą mały istotne znaczenie przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 2008 r. w sprawie sposobu i trybu udostępniania materiałów archiwalnych znajdujących się w archiwach wyodrębnionych (Dz. U. z 2008 r. Nr 107, poz. 679) regulujące sposób udostępniania zbiorów (§ 3 i § 4 oraz § 7 i § 8), albowiem zgodnie z treścią § 17 aktualnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie sposobu i trybu udostępniania materiałów archiwalnych znajdujących się w archiwach wyodrębnionych (Dz. U. z 2011 r. Nr 196, poz. 1161) do udostępnienia materiałów archiwalnych na podstawie zgłoszenia lub wniosku złożonego przed dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe. Wskazać tu należy, iż Centralne Archiwum Wojskowe, zgodnie z treścią art. 29 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (tekst jednolity Dz. U. z 2011 r. Nr 123, poz. 698) oraz zgodnie z zarządzeniem Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 marca w sprawie organizacji archiwów jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej oraz zakresu ich działania (Dz. Urz. MON z 2005 r. Nr 4, poz. 20) należy do zbioru archiwów wyodrębnionych. Konsekwencją powyższego, zgodnie z zasadą lex specialis derogat legis generalis, jest związanie organu przepisami regulującymi korzystanie z archiwów wyodrębnionych i stosowanie ogólnych przepisów (ustawy) jedynie wtedy, gdy szczególne przepisy o archiwach wyodrębnionych danego zagadnienia nie regulują. Dlatego nie do końca można się zgodzić z zarzutami skargi, iż organy piastujące pieczę nad archiwami wyodrębnionymi mogą odmówić udostępnienia zbiorów jedynie ze względu na ochronę danego zbioru przed zniszczeniem lub uszkodzeniem. Jednakże ta nieprecyzyjność skargi nie umniejsza jej zasadności. Zgodnie z powyżej wskazanymi przepisami organ II instancji powinien ocenić wszystkie przesłanki wyszczególnione w uzasadnieniu decyzji odmownej Dyrektora CAW, którymi organ ten uzasadnił odmowę. Wyjaśnienia wymaga zasadność postawionego skarżącemu zarzutu wykorzystywania zbiorów archiwum niezgodnie z deklarowanym we wniosku o udostępnienie celem zarówno pod kątem jego zasadności, jak i pod kątem znaczenia tej rozbieżności (jeżeli istotnie występuje) dla rozstrzygnięcia sprawy. Dla oceny dostępu skarżącego do archiwum CAW, w aspekcie oceny celowości takiego dostępu, nie bez znaczenia wydaje się oświadczenie złożone na rozprawie przez R. M., iż nie jest naukowcem. Organ powinien tę kwestię wyjaśnić bliżej, na podstawie wyżej wskazanych przepisów szczególnych, w aspekcie celu działania skarżącego i potrzeby korzystania przez niego z CAW – archiwum wyodrębnionego. Organ powinien także dokładnie zbadać zagadnienie wykorzystywania w swoich publikacjach przez skarżącego zbiorów CAW, bez uzyskania zgody CAW. W decyzji organu I instancji ten postawiony skarżącemu zarzut został sformułowany dość ogólnie, bez podania jakich zbiorów dotyczy. Zarzut taki, skoro ma stanowić w ocenie organu podstawę odmowy, nie może być gołosłowny. Wskazać tu należy, iż w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie publikowanie materiałów źródłowych (zdjęcia, dokumenty) bez podania źródła ich pozyskania jest bezwzględnie naganne. Uzasadnione byłoby zatem stosowanie przez stronę pokrzywdzoną takim działaniem odpowiednich środków, które uniemożliwiałyby sprawcy tego rodzaju działanie. Drastyczne naruszanie takich praw podmiotu udostępniającego materiały może stanowić czyn ścigany karnie. Jednakże na tym etapie rozpatrzenia sprawy, bez dokładnego zbadania tej okoliczności sprawy, jak i zasadności argumentów R. M. zawartych w odwołaniu – sprawa w tym przedmiocie wydaje się otwarta i wymagająca rzetelnego wyjaśnienia. Tym bardziej, iż w odwołaniu skarżący zakwestionował prawa CAW do żądania podawania tego archiwum, jako źródła niektórych fotografii i dokumentów, publikowanych w pracach skarżącego. Zagadnienie to może zostać wyjaśnione jedynie w toku postępowania administracyjnego. Kolejne zagadnienie, to kwestia poruszona w rozstrzygnięciu organu II instancji, iż niektóre fragmenty dotychczasowych publikacji skarżącego stanowią czyny karne, opisane w art. 256, art. 257 i art. 212 § 2 Kk. Jednocześnie, jak wynika z oświadczenia pełnomocnika organu II instancji złożonego na rozprawie, organ ten nie składał żadnych zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstw. Z drugiej strony sam skarżący nie zaprzecza umieszczeniu w swoich pracach wskazanych przez Dyrektora Generalnego Ministerstwa Obrony Narodowej sformułowań. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie istnieje w tym aspekcie sprawy istotna niekonsekwencja organu. Już samo zawarcie stwierdzenia o popełnieniu przez skarżącego czynów opisanych w art. 256, art. 257 i art. 212 § 2 Kk. stanowi poważny zarzut. Wskazać tu należy, iż w przypadku publikacji stanowiących przestępstwa, organy ścigania mogą, w trybie zabezpieczenia, wydać zakaz publikowania i rozpowszechniania publikacji zawierających określone treści. Dlatego ten aspekt sprawy powinien być szczególnie wyjaśniony, zgodnie z przepisami prawa. W polskim prawie karnym istnieją środki obronne przeciwko szkalowaniu Narodu Polskiego, jednakże środki te są stosowane wyłącznie przez Prokuraturę albo sądy karne, a nie przez organy sprawujące pieczę nad danym archiwum wyodrębnionym. Reasumując, skarga jest jak najbardziej zasadna. Sprawa została w sposób nieprawidłowy rozstrzygnięta przez organ II instancji i to przede wszystkim pod względem formalnym – braku odniesienia się do istotnych zarzutów odwołania, co także rzutuje na brak prawidłowej oceny merytorycznej wielu aspektów sprawy, podnoszonych w uzasadnieniu decyzji przez organ I instancji. Z tych wyżej wskazanych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 152 i art. 200 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.