II SA/Wa 287/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Iwona Maciejuk, Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2016 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz A. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. A. W. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku podnosząc, iż otrzymanie tego świadczenia poprawiłoby sytuację materialną, która z powodu choroby jest krytyczna. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 r., odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, a po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., utrzymał w mocy wydaną decyzję. Organ wskazał w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. W ocenie organu z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Orzeczeniem z dnia [...] października 2014 r., lekarz orzecznik ZUS ustalił, że wnioskodawca jest trwale, całkowicie niezdolny do pracy od [...] września 2014 r. Na przestrzeni 60 lat życia – na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, udokumentowano wprawdzie 28 lat, 11 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednakże w 10 – leciu przed powstaniem niezdolności do pracy i zgłoszeniem wniosku – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano 1 rok, 7 miesięcy i 18 dni tych okresów. Organ wskazał, że dołączone do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oświadczenie świadka i zaświadczenie ze Starostwa Powiatowego w G. na okoliczność pracy w gospodarstwie rolnym dziadka od sierpnia 1970 r., do czerwca 1973 r., nie mają wpływu na prawo do świadczenia. W okresie od 1 sierpnia 2006 r., do 11 września 2014 r., tj. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy, przez ponad 8 lat, wnioskodawca nie udowodnił żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentownymi. W ocenie organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że spełnione zostały warunki do przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. W. zarzucił zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r.: - naruszenie art. 107 w zw. z art. 7 w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez wadliwe uzasadnienie decyzji przez organ, który w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie przedstawił jakimi przesłankami kierował się nie uwzględniając zawartych we wniosku argumentów skarżącego: - naruszenie art. 77 § 1 k.p.a., polegającej na niezebraniu i nierozpatrzeniu przez organ wydający decyzję w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, w szczególności: a) błędne przyjęcie, iż okres pozostawania bez pracy oraz fakt rejestracji jako bezrobotny nie stanowi szczególnej okoliczności uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, b) braku uwzględnienia sytuacji zdrowotnej oraz majątkowej skarżącego skutkującej niemożnością brakiem możliwości uzyskania jakichkolwiek środków do życia. Ponadto zaskarżonej decyzji zarzucono: - naruszenie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka mówiąca o konieczności zaistnienia szczególnych okoliczności skutkujących niespełnieniem przez skarżącego ustawowych warunków do przyznania świadczenia. Wskazując na powyższe uchybienie skarżący wniósł o: - uchylenie zaskarżonej decyzji i zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku i zasądzenie kosztów postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi skarżący rozwinął powyższe zarzuty i podkreślił, iż prowadząc działalność gospodarczą dopełniał obowiązku związanego z uiszczaniem składek na ubezpieczenie społeczne, natomiast zaprzestanie takiego działania było od niego całkowicie niezależne. Ponadto wskazał, iż w okresie od sierpnia 1970 r. do czerwca 1973 r. pracował w gospodarstwie rolnym swojego dziadka. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc, iż aktywność skarżącego w poszukiwaniu zatrudnienia w latach 2006-2014 obejmowała 5 miesięcy rejestracji w PUP w 2007 r., i 16 miesięcy w latach 2008-2009. Od maja 2009 r., skarżący nie może wykazać nawet tak elementarnej i niewymagającej osobistej aktywności formy poszukiwania zatrudnienia, jaką jest rejestracja w charakterze bezrobotnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę w powyższym zakresie, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) – zwanej dalej ustawą, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Na tle całej ustawy określających zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, ze nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.) Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS, wydając swoje rozstrzygnięcie, uchybił wskazanym wyżej regulacjom w stopniu mającym istotny wpływ na jej wynik. Organ dostrzegając znaczący, wynoszący niemal 29 lat (na 42 lata aktywności zawodowej), łączny okres ubezpieczenia [...] – letniego w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżącego, nie nadał tej okoliczności istotnego znaczenia. Co prawda przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczonego, to niewątpliwie staż ten, w powiązaniu z innymi okolicznościami faktycznymi, może mieć znaczenie dla oceny, czy w sprawie występują szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy emerytalnej. Doniosłość problematyki rozmiaru stażu ubezpieczeniowego dostrzegł sam ustawodawca w przepisie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odstępując od wymogów określających okresy powstania niezdolności do pracy oraz od wymogu powstania jej nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów, w stosunku do ubezpieczonych, którzy udowodnili okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet lub 25 lat dla mężczyzn. Z kolei Sąd Najwyższy w Uchwale Siedmiu Sędziów z dnia 23 marca 2006 r. (I UZP 5/05, M.P.Pr.2006/8/442) stwierdził, że: "renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego 10-lecia przed złożeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". W jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy odwołał się do sprawiedliwościowego aspektu inicjatywy ustawodawczej, dotyczącej zmiany art. 57, polegającej na przeniesieniu sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, na podstawie uznania Prezesa ZUS, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty. Co prawda zarówno art. 57, jak i 58 ustawy emerytalno-rentowej dotyczą rent przyznawanych na zasadach ogólnych, tym niemniej dokonana przez Sąd Najwyższy wykładnia stanowi generalną wskazówkę, możliwą do zastosowania. Ponadto, w zaskarżonych decyzjach Prezes ZUS nie dokonał oceny znaczenia dla zastosowania powołanego art. 83 ust. 1 ustawy, podniesionej przez skarżącego okoliczności rezygnacji z pracy z powodów zdrowotnych. We wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku wskazał on, iż w miesiącu październiku 2012 r. był leczony w szpitalu z powodu niedokrwienia kończyny prawej, natomiast w miesiącu czerwcu 2013 r. – z uwagi na przewlekłe niedokrwienie kończyny dolnej prawej. Ponadto podał, że w miesiącu marcu 2014 r., przebywał w szpitalu z uwagi na zwężenie tętnicy szyjnej lewej (90% niedrożności). Z akt sprawy wynika, że orzeczeniem z dnia [...] października 2014 r. lekarz orzecznik ustalił, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy od 11 września 2014 r., tj. od dnia hospitalizacji. Natomiast z orzeczenia nie wynika, czy wcześniejsze wskazywane przez skarżącego hospitalizacje miały wpływ na jego zdolność do pracy. W znajdującej się w aktach rentowych opinii lekarskiej z dnia [...] października 2014 r., stwierdzono, że w czerwcu 2013 r. skarżący przebył angioplastykę balonową "t. udowej pow. prawej", a w marcu 2014 r., enarterectomię podziału tętnicy szyjnej wspólnej lewej. W tym stanie sprawy organ powinien uzupełnić materiał dowodowy we wskazanym wyżej zakresie i na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ustalić, czy skarżący miał zdolność wykonywania zatrudnienia i w jakim zakresie, w okresie poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy. Reasumując wskazać należy, iż prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego, będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w wyroku. O kosztach postępowania rozstrzygnięto zgodnie z art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy.