II SA/Wa 288/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Andrzej Góraj, Protokolant st.sek. sądowy Sylwia Rosińska-Czaykowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 września 2016 r. sprawy ze skargi małoletnich M. i O. Z. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową S. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 ust. 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletnim M. i O. Z. (reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego S. Z.) renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym A. Z. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełni warunki wymienione w tym przepisie. Renta rodzinna jest zaś pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Organ stwierdził, iż po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, na przestrzeni 33 lat życia ojca dzieci udowodniono staż pracy wynoszący jedynie 4 lata, 2 miesiące i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych przebytych w Polsce i w [...]. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie tylko 3 lata i 9 dni tych okresów. Prezes ZUS wyjaśnił, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07). W analizowanym zaś przypadku w okresach od [...] listopada 2001 r. do [...] maja 2003 r., od [...] lutego 2005 r. do [...] lipca 2006 r., od [...] września 2006 r. do [...] marca 2008 r., od [...] czerwca 2009 r. do [...] października 2011 r. oraz od [...] maja 2013 r. do [...] lipca 2014 r., tj. przez okres wynoszący łącznie ponad 8 lat ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ze sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem wówczas nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Z akt sprawy wynikało natomiast, że w przerwach w ubezpieczeniu zmarły ojciec dzieci podejmował zatrudnienie za granicą bez zgłoszenia do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Podejmowanie tej formy zatrudnienia było zatem świadomym wyborem i nie może stanowić szczególnej okoliczności wskutek, której ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 3741/01). Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w ocenie organu, nadal nie pozwalał przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez ojca dzieci prawa do świadczenia w trybie zwykłym, z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Z uwagi na powyższe, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy, Prezes ZUS stwierdził, iż nie mógł przyznać renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich M. i O. Z. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2016 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez S. Z., działającą w imieniu swych dzieci M. i O. Z., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpatrzenia strona skarżąca podniosła, iż zmarły ojciec dzieci A. Z. nie wypracował wymaganego okresu składowego do uzyskania renty w trybie zwykłym, gdyż mieszkał za granicą, nie zawsze pracował na umowę o pracę. Chorował na [...] i [...], był hospitalizowany w N. Wycięto mu część [...]. Strona skarżąca na chwilę obecną nie dysponuje dokumentacją szpitalną. Jednakże jej zdaniem, to ze względu na chorobę A. Z. nie mógł pracować. Zmarł nagle, gdyż pękł mu tętniak w głowie. Był osobą niewykształconą, co też rzutowało na możliwości podjęcia pracy. Często pracował na umowę o dzieło, a to spowodowało krótki staż pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone, stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta przy błędnej ocenie stanu faktycznego oraz bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim wskazania wymaga, że rozstrzygając w przedmiocie renty rodzinnej w drodze wyjątku Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji nie odniósł się do tego, iż A. Z. - ojciec małoletnich M. i O. Z. zmarł w dniu [...] września 2014 r. podlegając ubezpieczeniu (w formularzu ZUZ Oddziału w O., znak sprawy: [...] podano: "[...]-07-2014 – [...]-09-2014 Okres składkowy niemiecki"). Przed śmiercią, będąc jeszcze młodym mężczyzną, pracował zarobkowo. Zmarł nagle na skutek pęknięcia niezdiagnozowanego [...]. W zaistniałym stanie rzeczy wymieniony mógł zatem przypuszczać, iż jego sytuacja zawodowa się ustabilizuje i na przestrzeni kolejnych 30 kilku lat wypracuje wymagany okres składowy do uzyskania świadczenia emerytalnego. Nie można także stracić z pola widzenia, iż A. Z. nie był osobą wykształconą, zatem jako robotnik o niskich kwalifikacjach zawodowych, których na rynku pracy jest dużo, niejednokrotnie mógł podjąć proponowane zatrudnienie bez umowy o pracę, na umowę o dzieło lub bez pisemnej umowy. Na takie właśnie okoliczności powoływała się S. Z. w toku postępowania administracyjnego. Podejmowanie pracy w szarej strefie nie może być oczywiście w świetle obowiązujących przepisów prawa akceptowane, lecz jako zjawisko społeczne często występujące w realiach polskiego rynku pracy winno być brane pod uwagę przy ocenie całokształtu przyczyn nieopłacenia składek na ubezpieczenia społeczne. Powyższe okoliczności są o tyle istotne, iż śmierć 33 - letniego ojca dzieci była konsekwencją nagłego zdarzenia, którego nie mógł on przewidzieć i na które nie miał wpływu. Biorąc pod uwagę wiek ubezpieczonego, chęć podejmowania pracy i dążenie do uzyskania stabilizacji zawodowej, oczywistym jest, że gdyby nie nagłe zdarzenie losowe, ojciec dziecka pozostawałby nadal w zatrudnieniu. Ten zaś aspekt sprawy nie był przez organ rozważany, co czyni decyzję odmowną przedwczesną. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Nagły zgon młodego człowieka pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (patrz wyrok WSA z dnia 19 kwietnia 2013 sygn. akt II SA/Wa 453/13, publik. LEX nr 1317088). Rozpatrując sprawę ponownie organ będzie obowiązany przeanalizować materiał dowodowy z uwzględnieniem powyższych uwag Sądu. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, to Prezes ZUS uzupełni materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym ustalenie przyczyn braku ubezpieczenia w okresie przerw w zatrudnieniu. Wprawdzie strona skarżąca o chorobach płuc i leczeniu szpitalnym w Niemczech zmarłego ojca dzieci poinformowała dopiero w skardze, to jednak organ ponownie rozpoznając sprawę, wykorzystując informacje będące w posiadaniu zainteresowanej, powinien ustalić czy i w jakim okresie A. Z. podejmował leczenie i na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ocenić, czy stan zdrowia wymienionego (obok bezrobocia i niskich kwalifikacji zawodowych) także nie miał wpływu na przerwy w zatrudnieniu. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.