II SA/Wa 2909/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Joanna Kube, , Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 marca 2022 r. sprawy ze skargi A. T. reprezentowanego przez kuratora B.T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] czerwca 2021 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania A. T. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji organ zaznaczył, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm.) zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. Zdaniem organu w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.  Organ stwierdził, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ubezpieczony nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. A. T. nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Z przedłożonej dokumentacji rentowej wynika, że na 53 lata życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy A. T. udokumentował 5 miesięcy i 6 dni okresów składkowych. Organ zaznaczył, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2002 r., sygnatura akt II SA 2235/01, dostępny w LEX nr 82805). Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - skarżący udowodnił 5 miesięcy i 6 dni okresów składkowych. Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczony podjął [...] marca 2004 r., tj. w wieku 44 lat. Ponadto w okresach od [...] lutego 2005 r. do [...] lipca 2007 r. i od [...] sierpnia 2007 r. do 2012 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wykazanych okresach ubezpieczony nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Orzeczeniami lekarza orzecznika ZUS z [...] marca 2020 r. została ustalona całkowita niezdolność do pracy dopiero od 2012 r. i trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji od [...] października 2019 r. Przyczyną braku uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy załączona została dokumentacja medyczna, jednakże z opinii lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2021 r. wynika, że przedłożona dokumentacja medyczna sprzed 2012 r. była już przedmiotem rozpatrywania przez lekarza orzecznika ZUS. Organ podkreślił ponadto, iż sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej Prezes ZUS odmówił przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. A. T. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...]. W uzasadnieniu skargi stwierdził, że od 2006 r. legitymuje się całkowitą niezdolnością do pracy. Od dziecka choruje na chorobę psychiczną – upośledzenie umysłowe oraz schizofremię urojeniową, mimo tego jako dziecko pracował w gospodarstwie ojca. Nie mógł jednak podjąć innej pracy z powodu orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Podkreślił, że jego sytuacja życiowa, zdrowotna i finansowa jest krytyczna. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś wg kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "P.p.s.a."). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznaje świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech powyżej wskazanych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie wg potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły unormowanie to ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły, wymaga zaistnienia "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. W rozpoznawanej sprawie - w ocenie Sądu - organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może bowiem odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem, wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 83 ust. 1 ww. ustawy i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Artykuł 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności upoważnia ubezpieczonego (bądź pozostałego po nim członka rodziny) do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ta ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. O ile 18-miesięczny okres nie jest wymagany, gdy ubezpieczony posiada 25-letni staż ubezpieczeniowy (w przypadku mężczyzn; nie dotyczy jednak sytuacji skarżącego), o tyle 5-letni okres ubezpieczenia w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy jest warunkiem koniecznym. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy. Jednakże przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy wymagany okres ubezpieczenia (5-letni w ostatnim 10-leciu, a także 18-miesięczny okres) usprawiedliwiają szczególne okoliczności. Sąd zwraca uwagę, że żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy, podkreślić należy, iż skarżący, na 53 lata życia, udokumentował łącznie 5 miesięcy i 6 dni okresów składkowych. Okolicznością niewymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez skarżącego w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do jego wieku. Nie ulega też wątpliwości, iż skarżący jest osobą cierpiącą na szereg schorzeń, w tym na schizofrenię paranoidalną, a także że jest osobą upośledzoną umysłowo w stopniu lekkim (karta 57 akt administracyjnych sprawy). Jak jednakże wynika z akt sprawy – nie wykazano, że skarżący przed ukończeniem 43 roku życia podejmował próby podjęcia zatrudnienia lub innej działalności związanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Pierwszą umowę agencyjną skarżący zawarł w dniu [...] marca 2004 r. w wieku 44 lat. Z tytułu tej umowy skarżący pozostawał w ubezpieczeniu społecznym jedynie przez okres 3 miesięcy i 9 dni do [...] lipca 2004 r. Następnie skarżący pozostawał w zatrudnieniu jeszcze trzykrotnie: od [...] września 2004 r. do [...] października 2004 r. (okres 1-go miesiąca), od [...] lutego 2005 r. do [...] lutego 2005 r. (okres 11 dni) oraz od [...] lipca 2007 r. do [...] lipca 2007 r. (okres 16 dni). Staż ubezpieczeniowy wypracowany przez skarżącego nie stwarza zatem – w ocenie Sądu – podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, przyznanie tego świadczenia skarżącemu wiązałoby się bowiem z zupełnym oderwaniem od wymaganego okresu ubezpieczenia. Podchodząc z pełnym zrozumieniem do trudnej sytuacji bytowej i zdrowotnej skarżącego, wyjaśnić należy, iż świadczenie w drodze wyjątku nie może zastępować świadczeń z zakresu pomocy społecznej. W przypadku trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej obywatela pomoc państwa winna być udzielana w trybie m.in. przepisów ustawy o pomocy społecznej, a nie w trybie ustawy emerytalnej. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.