II SA/Wa 302/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędziowie WSA Joanna Kube, Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku K. K. z dnia [...] października 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku, w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, może być przyznane ubezpieczonym, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149) utraciło moc na podstawie art. 194 w związku z art. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wśród świadczeń przewidzianych w jej art. 3 nie ma wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki i już z tego powodu wykluczona jest, co do samej zasady, możliwość przyznania takiego świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Przepis ten do warunków, które muszą być bezwzględnie spełnione, zalicza m. in. całkowitą niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku, ze względu na stan zdrowia lub wiek (dla mężczyzny 65 lat), uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Organ zaznaczył, że powoduje to całkowitą eliminację możliwości przyznania w drodze wyjątku wcześniejszej emerytury przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Wcześniejsza emerytura, o którą chodzi, była w dodatku rozwiązaniem szczególnym w stosunku do emerytury przyznawanej na ogólnych zasadach i do niej nie można w żadnym razie stosować kolejnego trybu wyjątkowego z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W dniu [...] grudnia 2007 r. K. K. skierował do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Motywując wniosek podał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji. Wskazał, że zmuszony był przerwać pracę zawodową ze względu na konieczność sprawowania stałej opieki nad dwojgiem niepełnosprawnych dzieci – córką E. i synem J. oraz żoną po przebytym [...]. Zaznaczył, że trudna sytuacja rodzinna i długoletni staż pracy uprawniają go do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie K. K. wyraził swoje niezadowolenie z decyzji Prezesa ZUS. Zaznaczył, że jest ojcem dwójki dzieci, które na mocy orzeczeń lekarza ZUS zostały uznane za osoby całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji od urodzenia. Ponadto żona skarżącego – H. K. od czerwca 2005 r. jest także osobą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Skarżący, wskazując na niepełnosprawność trzech członków rodziny, całodobową pracę w domu oraz fizyczne i psychiczne zmęczenie, podkreślił, że trudna sytuacja materialna w jakiej się znajduje, to nie jedyna przesłanka uzyskania świadczenia w trybie szczególnym. Podniósł, że choć nie spełnia przesłanek do przyznania prawa do emerytury z tytułu opieki nad dziećmi wymagającymi stałej opieki, to z uwagi na szczególne okoliczności kwalifikuje się do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w wydanych w sprawie decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany. W myśl art. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia określone w ustawie obejmują: 1) emeryturę; 2) rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową; 3) rentę rodzinną; 4) dodatek pielęgnacyjny; 5) dodatek do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej; 6) zasiłek pogrzebowy. Wśród świadczeń przewidzianych w art. 3 przedmiotowej ustawy nie ma wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki i już z tego powodu, jak słusznie zauważa organ, wykluczona jest możliwość przyznania takiego świadczenia w trybie art. 83 ust. 1. Z kolei emerytura w drodze wyjątku może być przyznana, jeżeli osoba spełnia przesłankę całkowitej niezdolności do pracy z tytułu stanu zdrowia lub wieku, warunkującą niemożność podjęcia pracy. K. K. nie jest niezdolny do pracy, ani ze względu na stan zdrowia, ani ze względu na wiek – nie osiągnął jeszcze wieku emerytalnego (urodzony w dniu [...] czerwca 1954 r.). Skoro w sytuacji skarżącego przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na stan zdrowia lub wiek, nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność eliminująca go z grona osób, którym może być przyznane jakiekolwiek świadczenie w drodze wyjątku. Sama w sobie przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków. Możliwość przyznania wcześniejszej emerytury pracownikom opiekującym się dziećmi wymagającymi stałej opieki przewidywało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149), które jednak utraciło moc z dniem 1 stycznia 1999 r., tj. z chwilą wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącego, jednakże zauważa, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.