II SA/Wa 336/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Asesor WSA Sławomir Antoniuk, Asesor WSA Piotr Kraczowski (spr.), Protokolant Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2007 r. sprawy ze skargi A. J. przedstawiciela ustawowego małoletnich: P. J., K. J. i W. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]stycznia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] grudnia 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. J. z [...] września 2006 r., występującej jako przedstawiciel ustawowy córek P., K., O. i W. J., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.; zwanej: ustawą o emeryturach i rentach), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu D. J.. Prezes ZUS w uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Prezes ZUS zaznaczył, iż z akt rentowych wynika, że zmarły ojciec dzieci – D.J. – na przestrzeni [...] lat życia udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 5 lat i 14 dni. Wskazał również, że okres pracy zmarłego w gospodarstwie rolnym, za który opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki w wymiarze 3 lat, 2 miesięcy i 14 dni nie może być uwzględniony przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej, ponieważ zgodnie z art. 10 ustawy o emeryturach i rentach, okres ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki uwzględnia się przy ustalaniu prawa do renty tylko wówczas, gdy okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od wymaganego w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. Udokumentowany okres opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników w latach 1989 – 1992 r. wykracza poza dziesięciolecie przypadające przed datą zgonu, tj. [...]marca 2005 r., wobec czego brak jest podstaw do uwzględnienia ww. okresu pracy w gospodarstwie rolnym. Organ podkreślił, że w 10 – leciu przed datą zgonu ([...]marca 2005 r.), zamiast wymaganych przepisami ustawy o emeryturach i rentach 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, zmarły ojciec dzieci udokumentował tylko 2 lata i 9 dni tych okresów. Ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia zmarłego ojca dzieci przypada na [...] października 2002 r. Ponadto w okresie 1992 – 94, 1997 – 2002 r. wystąpiły przerwy w ubezpieczeniu, w tym okresie nie został udowodniony żaden okres pracy, za który opłacono składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. We wniosku do Prezesa ZUS z[...]grudnia 2006 r. o ponowne rozpoznanie sprawy A.J. stwierdziła, że nie zgadza się z decyzją organu odmawiającą przyznania jej dzieciom świadczenia w drodze wyjątku. Podniosła, że spełnia wymogi ustawowe do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ: nie ma niezbędnych środków utrzymania, żyje wraz z dziećmi wyłącznie z pomocy opieki społecznej, nie spełnia warunków do uzyskania renty rodzinnej, była osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej oraz nie jest w stanie podjąć pracy ze względu na opiekę nad małymi dziećmi i z uwagi na stan psychiczny po śmierci męża. W jej opinii art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie precyzuje wprost, aby do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku koniecznym było spełnienie wszystkich warunków. Dodała, iż[...]grudnia 2006 r. zmarła jej córka O., którą [...]. Prezes ZUS decyzją z [...] stycznia 2007 r. nr [...]utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z [...] grudnia 2006 r. i w uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszoinstancyjnej. A. J. 30 stycznia 2007 r. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję z [...] stycznia 2007 r. i wniosła o jej uchylenie, zmianę lub stwierdzenie nieważności z powodu rażącego naruszenia prawa i naruszenia zasad współżycia społecznego. Skarżąca zarzuciła Prezesowi ZUS błędną interpretację art. 83 ustawy o emeryturach i rentach oraz niewyjaśnienie jakich przesłanek z tego przepisu dzieci skarżącej nie spełniają. Zdaniem skarżącej dla uzyskania świadczenia z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, nie jest wymagane posiadanie okresów składkowych, jest to świadczenie w drodze wyjątku właśnie z tego tytułu, że ubezpieczony nie spełniał warunków. Skarżąca podkreśliła, że o świadczenie w drodze wyjątku występuje jako przedstawiciel ustawowy swych dzieci, które w sposób oczywisty, jako małoletnie nie mogą podjąć pracy, nie przysługuje im renta rodzinna z art. 65 ustawy i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a więc spełniają wymogi z art. 83 ustawy. Podniosła, że Prezes ZUS nie wziął pod uwagę, że mieszkają w rejonie o dużym strukturalnym bezrobociu (Powiat Świecie). Dodała, że jej zmarły mąż, kiedy znalazł bardzo atrakcyjną pracę i chciał odłożyć pieniądze na zrejestrowanie własnej działalności gospodarczej, zginął w wypadku samochodowym w drodze do pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. W piśmie procesowym z 17 kwietnia 2007 r. skarżąca podtrzymała swoje zarzuty podniesione w skardze, podkreślając, iż małoletnie dzieci spełniają warunki do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Dokonując zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, iż nie narusza ona prawa. Materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, przepis art. 83 stanowi regulację szczególną – pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z czym szczególna okoliczność, o której mowa w przepisie odnosi się do osoby zmarłej, a nie do osoby/osób, które o to świadczenie wnioskują, a więc nie do dzieci zmarłego, co w skardze błędnie podnosi skarżąca. W świetle powyższego, przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ojciec dzieci nie spełnił warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego z jakichś szczególnych powodów (pierwsza z wymienionych przesłanek). Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie uzasadnia przyjęcia, iż brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego jest wynikiem przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Zmarły w wieku [...] lat ojciec małoletnich P., K. i W. J. posiadał łącznie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat i 14 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu zatrudnienia przez 2 lata i 9 dni. W chwili tragicznej śmierci od 2 lat, 5 miesięcy i 6 dni nie był ubezpieczony (od [...] października 2002 r. do [...] marca 2005 r.). Wcześniej w stażu ubezpieczeniowym zmarłego także występowały długotrwałe, nieuzasadnione przerwy ([...]stycznia 1993 r. – [...] stycznia 1994 r., [...]marca 1997 r. – [...] października 2002 r.) i brak jest dowodów na to, że przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne były spowodowane przyczynami od niego niezależnymi. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z akt sprawy nie wynika, aby przeszkodą w podejmowaniu pracy był stan zdrowia D. J.. Nie można też przyjąć jako przyczynę braku dłuższego stażu ubezpieczeniowego wskazywanego przez skarżącą wysokiego bezrobocia w województwie [...] (Powiat S.), a to z tego względu, iż ojciec dzieci jednak podejmował zatrudnienie "na czarno" bez ubezpieczenia. Świadome zatrudnienie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, Lex nr 50999). Jest natomiast poza sporem, że dzieci skarżącej spełniają pozostałe dwa z powyższych warunków tzn. są pozostałymi po ubezpieczonym członkami rodziny i ze względu na wiek nie mogą podjąć pracy, ani działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie posiadają niezbędnych środków utrzymania. Jednakże brak spełnienia pierwszego z warunków tj. wykazania szczególnych okoliczności – co wyjaśniono powyżej – uniemożliwia przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując, stwierdzić należy, że w zaskarżonej decyzji prawidłowo przyjęto, iż brak jest podstaw prawnych do przyznania uprawnień do renty rodzinnej po zmarłym ojcu dzieci. Sąd dostrzega bardzo trudną sytuację rodziny skarżącej, niemniej jednak świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru świadczeń socjalnych i nie są przyznawane w oparciu o zasady współżycia społecznego. W tym stanie rzeczy zarzuty podniesione w skardze należało uznać za bezzasadne. Organ właściwie zebrał, rozpatrzył i ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz prawidłowo zastosował przepis prawa materialnego, nieprzekraczając granic uznania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę jako nieuzasadnioną.