II SA/Wa 3425/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 maja 2022 r. sprawy ze skargi D. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję I. Stan sprawy przedstawia się następująco: 1. D. O. (zwana dalej "Skarżącą") wnioskiem z [...] stycznia 2021r. wystąpiła do Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: "Prezesem ZUS") o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazała, że ZUS decyzją z [...] kwietnia 2020r. odmówił Jej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, z uwagi na niespełnienie warunku składkowego. Niezdolność do pracy spowodowana jest tym, że we wrześniu 2019r. stwierdzono u Niej występowanie przewlekłej choroby [...] ([...]), od tego czasu jest osobą cały czas całkowicie niezdolną do pracy. W 2020r. odbyła [...] i [...], na koniec 2020r. zachorowała na [...], a w roku bieżącym planowane jest dalsze leczenie ([...] - po którym jest około półroczny okres rekonwalescencji), przy korzystnych wynikach leczenia będzie zdolna do pracy w połowie 2022r. W latach 2010-2017 odbyła studia dzienne na Wydziale [...] Uniwersytetu [...] , które ukończyła [...] grudnia 2017r. Opóźnienie w ukończeniu studiów wynikało z licznych chorób, które stwierdzono u Niej w trakcie odbywania studiów oraz z powodu wypadku i mocnego połamania barku, co powodowało, że przez długi czas była na urlopie zdrowotnym. Skarżąca po ukończeniu studiów pracowała na umowę zlecenie jako [...] , ale w wakacje 2019r. dowiedziała się, że nie zostanie Jej przedłużona umowa. We wrześniu 2019r. stwierdzono u Niej występowanie choroby [...] - więc nie miała tytułu do uzyskania renty chorobowej ani możliwości uzyskania potrzebnego okresu składkowego. Po ponad 1,5 roku od ukończeniu studiów ucierpiała na chorobę [...]. Łącznie na dzień składania wniosku, mając 29 lat chorowała na: chorobę [...] ([...]) ze wskazaniem do dalszego leczenia; [...]; [...]; [...]; [...] (stwierdzony [...].12.2020r.). Skarżąca utrzymuje się z pomocy rodziców i świadczeń - 500 zł (ZUS: świadczenie uzupełniające); 500 zł (dla osób niepełnosprawnych) i 215,84 (świadczenie pielęgnacyjne z Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]). Mąż niedawno zakończył studia doktoranckie i pracuje wykonując działalność gospodarczą, ale jego przychody pokrywają jedynie koszty działalności. 2. Prezes ZUS decyzją z [...] lipca 2021r., po rozpatrzeniu ww. wniosku, odmówił Skarżącej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W podstawie prawnej powołał art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021r., poz. 291 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS"). Prezes ZUS w uzasadnieniu podał, że zgodnie z ww. przepisem świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 u.e.r.FUS jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że Skarżąca w wieku 28 lat stała się całkowicie niezdolna do pracy. Na przestrzeni 29 lat życia zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - Skarżąca udokumentowała rok, 2 miesiące i 4 dni okresów składkowych oraz 4 miesiące i 22 dni okresów nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2013-2016, 2016-2018 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez Skarżącą zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach wobec Skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od września 2019r. Nie istniały zatem, do tego dnia, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała też sytuacja materialna Skarżącej, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS, reasumując stwierdził, że nie znalazł w stanie faktycznym sprawy podstaw do przyznania Skarżącej świadczenia w drodze wyjątku na mocy przepisu art. 83 u.e.r.FUS. 3. Skarżąca w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła o uchylenie ww. decyzji Prezesa ZUS oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie: a) art. 83 u.e.r.FUS; b) art. 7, i art. 77 k.p.a. - przez brak wszechstronnego rozpatrzenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a także podjęcie na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego błędnych ustaleń faktycznych. Skarżąca w uzasadnieniu wskazała, że do grudnia 2017r. studiowała w trybie dziennym, a od września 2017r. do czerwca 2019r. pracowała na część etatu jako nauczyciel [...] w Niepublicznej Szkole Podstawowej [...]. We wrześniu 2019r. stwierdzono u Niej nowotwór [...]. Nawet gdyby pracowała na pełen etat to i tak nie osiągnęłaby wymaganego przepisami stażu do osiągnięcia renty chorobowej (4 lata). 4. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu. II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: 1. skargę należało uwzględnić. 2. Sąd na wstępie wyjaśnia, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym, z uwagi na art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022r. poz. 329, zwana dalej: "P.p.s.a."), gdyż Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę z 23 września2021r., a Skarżąca w piśmie z 13 października 2021r., zgłosili wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Sąd stwierdza ponadto, że Sądy administracyjne, zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a., sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). 3. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Podkreślenia wymaga, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne oznacza przyznanie organowi pewnego luzu decyzyjnego, polegającego na możliwości wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy mieszczącego się w granicach zakreślonych przepisem art. 7 k.p.a. oraz przepisami prawa materialnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza więc pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, przy czym dopiero łączne ich spełnienie może stanowić podstawę przyznania tego świadczenia. Zgodnie z art. 124 u.e.r.FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach organ jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne ustalenie stanu faktycznego sprawy. Prezes ZUS, prowadząc zatem postępowanie administracyjne, winien realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać i rozpatrzyć cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS wskazał, że "Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu". Zdaniem Sądu jednak Prezes ZUS nie dopełnił tego obowiązku i nie zbadał w sposób pełny i wnikliwy okoliczności faktycznych sprawy pod kątem wystąpienia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Podkreślić należy, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Żaden przepis u.e.r.FUS nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo podkreśla cel powołanej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie u.e.r.FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. W rozpoznawanej sprawie, jak podnosiła Skarżąca we wniosku wszczynającym postępowanie z [...] stycznia 2021r., jak również w skardze, nawet gdyby pracowała na pełen etat to i tak nie osiągnęłaby wymaganego przepisami stażu do osiągnięcia renty chorobowej (4 lata). Skarżąca podkreślała bowiem, że w latach 2010-2017 odbyła studia dzienne na Wydziale [...] Uniwersytetu [...], które ukończyła [...] grudnia 2017r. Opóźnienie w ukończeniu studiów wynikało z licznych chorób, które stwierdzono u Niej w trakcie odbywania studiów ([...]; [...]; [...]) oraz z powodu wypadku i mocnego połamania barku, co powodowało, że przez długi czas była na urlopie zdrowotnym. Skarżąca po ukończeniu studiów pracowała na umowę zlecenie jako nauczyciel, ale w wakacje 2019r. dowiedziała się, że nie zostanie Jej przedłużona umowa. We wrześniu 2019r. - czyli po ponad 1,5 roku od ukończeniu studiów - stwierdzono u Niej występowanie choroby [...] ([...]). Skarżąca na tej podstawie podnosi, że z powodów od Niej niezależnych nie miała możliwości uzyskania renty ani potrzebnego okresu składkowego. Okoliczność ta, choć powinna, nie została jednak w ogóle rozważona przez Prezesa ZUS w kontekście "szczególnych okoliczności", z powodu których Skarżąca nie udokumentowała odpowiednio długiego okresu składkowego, w celu uzyskania świadczenia w tzw. trybie zwykłym. Prezes ZUS przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, powinien rozważyć podnoszone przez Skarżącą już we wniosku wszczynającym postępowanie, ww. okoliczności szczególne w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Nie można bowiem wykluczyć, że gdyby Skarżąca nie uległa podczas studiów dziennych wypadkowi, a okoliczność ta wynikała także z akt administracyjnych (k. 51) okres ubezpieczenia niezbędny do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych byłby dłuższy, bo Skarżąca mogłaby wcześniej podjąć zatrudnienie, po wcześniejszym skończeniu studiów. Warto wskazać, że choć na k. 51 akt administracyjnych znajduje się informacja o urlopie zdrowotnym Skarżącej podczas studiów, to Prezes ZUS nie poczynił w tym zakresie szerszych ustaleń faktycznych, co do długości tego okresu. Powyższe uchybienia procesowe, polegające na niepodjęciu wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy, a ponadto nierozpatrzenie należyte materiału dowodowego sprawy i nie danie temu wyrazu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - stanowiące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. - mogą mieć - zdaniem Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. Zasadne było więc uchylenie zaskarżonej decyzji. Sąd, reasumując stwierdza, że stosownie do art. 153 P.p.s.a., Prezes ZUS przy ponownym rozpoznaniu sprawy dokona właściwej oceny przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, z uwzględnieniem oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku. 4. Sąd, mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.