II SA/Wa 355/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Stanisław Marek Pietras, Protokolant specjalista Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2018 r. sprawy ze skargi małoletnich dzieci M. B. i A. B. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Decyzja z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 z późn. zm.), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania M. i A. B., reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego – A. K., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 83 pow. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Organ stwierdził, że z powyższego przepisu przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Następnie organ wskazał, że warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał też, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ podał, że jak wynika z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych, udokumentowano tylko 1 rok, 5 miesięcy i 22 dni łącznych okresów składkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 25 lat. Organ wskazał też, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, że między innymi w okresach od 1 listopada 2010 r. do 31 marca 2012 r., od 1 maja 2012 r. do 27 sierpnia 2012 r., od 14 października 2013 r. do 22 czerwca 2014 r., od 1 listopada 2014 r. do 3 września 2015 r., od 5 września 2015 r. do 31 marca 2016 r. oraz od 27 czerwca 2016 r. do 28 lutego 2017 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ wskazał też, że z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dzieci prowadził działalność gospodarczą w okresie od [...] sierpnia 2012 r. do [...] marca 2013 r., lecz w tym okresie nie opłacał składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ wskazał, że zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może pozytywnie wpływać na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie są to okoliczności niezależne od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomy wybór i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Reasumując organ wskazał, że w tym stanie faktycznym, nie znajduję podstaw do przyznania małoletnim dzieciom renty rodzinnej na mocy przepisu art. 83. Ponadto organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Od powyższej decyzji A. K., przedstawicielka ustawowa małoletnich: M. i A.B. wniosła do skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej: 1. naruszenie art. 83 ust. 1 z dnia 17 grudnia 1998 r., poprzez nieprzyznanie małoletnim dzieciom M. B. ur. [...] lipca 2012 r. oraz A. B. ur. [...] października 2015r. renty w drodze wyjątku, po zmarłym w dniu [...] lipca 2017 r. - ojcu A. B., 2. niezgodność stanowiska organu rentowego ze zgromadzonym przed nim materiałem dowodowym, polegającym na stwierdzeniu, iż małoletni nie spełniają przesłanek do przyznania renty rodzinnej. Małoletni spełniają wszystkie przesłanki wyszczególnione w piśmie, tj: - wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym (dołączone do wniosku o przyznanie świadczenia zostały oryginały aktów urodzenia dzieci oraz akt zgonu ojca), - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w postaci renty rodzinnej (ojciec nie miał przepracowanych wymaganych 5 lat pracy), - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek (dzieci są niepełnoletnie, córka ma 5,5 roku a syn 2), - nie posiada niezbędnych środków do życia (dzieci miały zasądzone alimenty od ojca, córka w wysokości 500 zł, a następnie 600 zł miesięcznie a syn w wysokości 700 zł miesięcznie, ponieważ ojciec nie płacił alimentów, wypłacane one były przez Fundusz Alimentacyjny. W chwili śmierci Fundusz Alimentacyjny wstrzymał ich wypłacanie i dzieci nie otrzymują żadnych środków pieniężnych poza zasiłkiem rodzinnym w wysokości 124 zł miesięcznie na córkę oraz 95 zł miesięcznie na syna oraz dodatkiem dla samotnej matki w wysokości po 193 zł miesięcznie na każde dziecko), 3. przenoszenie odpowiedzialności na dzieci za nieodprowadzanie przez ich ojca składek na ubezpieczenia rentowe i emerytalne, w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, 4. dzieci również nie ponoszą odpowiedzialności za nieudowodniony okresowo żaden okres zatrudnienia ani innej działalności, popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W uzasadnieniu skargi A. K. powołała art. 82 ust. 1 i art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wskazała, że po śmierci ojca dzieci znalazły się w ciężkiej sytuacji, nie mają środków do życia a z uwagi na wiek nie są w stanie podjąć pracy. Córka w roku szkolnym 2018/2019 rozpocznie dopiero naukę w zerówce, syn zerówkę rozpocznie w roku szkolnym 2021/2022, a zatem minie wiele lat zanim skończą szkołę podstawową oraz wyższą i będą w stanie podjąć pracę zarobkową oraz się z niej utrzymać. Z uwagi na śmierć ojca wypłata alimentów z Funduszu Alimentacyjnego została wstrzymana. Na chwilę obecną dzieci utrzymują się z zasiłków rodzinnych w wysokości 124 zł na córkę oraz 95 zł na syna i zasiłku dla samotnej matki w wysokości po 193 zł na dziecko co daje łączną kwotę 605 zł miesięcznie. Skarżąca podała ponadto, że dodatkowo ma na utrzymaniu syna z poprzedniego związku – D. K. ur. [...] kwietnia 1999r., który kończy druga klasę szkoły zawodowej w ZDZ w W. Na syna D. otrzymuje zasiłek rodzinny w wysokości 135 zł miesięcznie oraz alimenty od jego ojca w wysokości 500 zł, dodatkowo otrzymuje dodatek dla rodzin wielodzietnych w wysokości po 95 zł miesięcznie. Łącznie kwota miesięczna na utrzymanie rodziny wynosi 1335 zł. Podała też, że wynajmuje mieszkanie, czynsz wynosi 900 zł miesięcznie, do tego media- woda około 80-100zł, prąd około 150 zł, gaz około 100 zł, śmieci 40 zł, abonament tv 40 zł, abonament telefoniczny 80 zł miesięcznie, dodatkowo opał. Skarżąca wskazała też, że nie jest w stanie utrzymać się z dziećmi za tą kwotę. Jest na liście oczekujących na przydział mieszkania z zasobów gminy, jednak nie zna nawet przybliżonego terminu kiedy taki lokal otrzyma. Ponadto podała, że jest zarejestrowana w PUP w W., jednakże ze względu na brak opieki nad najmłodszym synkiem nie jest w stanie podjąć pracy do września 2018r. aż zacznie uczęszczać do przedszkola. Na opłacenie opiekunki jej nie stać. Skarżąca zarzuciła organowi, że dzieci mają ponosić odpowiedzialność za błędy ojca i za to, że nie podejmował on stałego zatrudnienia. Podała też, że ojciec dzieci nie łożył na ich utrzymanie, jednak dzięki Funduszowi Alimentacyjnemu mogła zaspokoić ich podstawowe potrzeby, co w chwili obecnej jest niemożliwe. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i ponowił argumenty zawarte w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, z późn. zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887, z późn. zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec dzieci przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku zmarłego ojca dzieci nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Kluczowe znaczenie w sprawie ma fakt, iż zmarły ojciec dzieci posiadał krótki staż ubezpieczeniowy, wynoszący łącznie 1 rok, 5 m-cy i 22 dni okresów składkowych, nieadekwatny do jego wieku (25 lat w dacie zgonu). Nadto w okresie od dnia [...] sierpnia 2012r. do [...] marca 2013r. A. B.prowadził działalność gospodarczą jednak nie opłacał w tym okresie składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto zmarły ojciec dzieci posiadał liczne przerwy w wykonywaniu zatrudnienia, jednak w przerwach tych był osobą zdolną do pracy, w tym sensie, że nie miał orzekanej niezdolności do pracy. Z treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz przedłożonych dokumentów nie wynikają zaś żadne okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak długi okres braku aktywności zawodowej zmarłego, a które mogły być uznane za okoliczność szczególną uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Słusznie zatem Prezes ZUS odmówił wnioskodawczyni przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Niewątpliwie sytuacja materialna skarżącej jest trudna. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżące o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Mając powyższe na uwadze, nie sposób Prezesowi ZUS zarzucić niewyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i niepodjęcia wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Należy bowiem mieć na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek skarżącej. Zatem to na niej ciążył obowiązek w toku postępowania administracyjnego przedstawienia albo przynajmniej wskazania dowodów na istnienie okoliczności stojących na przeszkodzie w uzyskaniu przez ubezpieczonego odpowiedniego okresu składkowego. Wynika to z treści art. 7 Kpa, który nakazuje organowi podejmowanie czynności wyjaśniających stan faktyczny sprawy na żądanie strony, w sytuacji, gdy dowody na potwierdzenie istnienia danej okoliczności znajdują się w posiadaniu tej strony i ona z nich wywodzi dla siebie skutki prawne, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Jeżeli przedstawicielka ustawowa małoletnich wniosła o udzielenie świadczenia rentowego w drodze wyjątku, która to pomoc jest wszak świadczona z pieniędzy podatnika, to miała obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (patrz wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1135/14). Nie można tym samym twierdzić, że to na organie ciążył obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem przerw w zatrudnieniu zmarłego ojca dzieci. W sytuacji, gdy strona wnioskująca nie wskazuje kierunku ewentualnych ustaleń w tym przedmiocie, to organ nie ma możliwości podjęcia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. Reasumując, należy stwierdzić, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku