II SA/Wa 356/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Agnieszka Góra – Błaszczykowska (spr.), , Protokolant Elwira Sipak, specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 maja 2012 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...]odmawiającą J. R. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie. Natomiast po ponownym rozpatrzeniu wniosku organ nie stwierdził istnienia kumulatywnie przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy nie wynikają bowiem szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS podniósł, że z dokumentacji rentowej wynika, że w okresach od [...] grudnia 1992 r. do [...] lipca 1994 r., od [...] lipca 1997 r. do [...] września 1999 r. oraz od [...] maja 2000 r. do [...] stycznia 2008 r. przez łączny okres wynoszący ponad 11 lat wnioskodawczyni nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przeprowadzona przez organ analiza akt sprawy nie wskazuje, w jego ocenie, aby w wykazanych okresach J. R. nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności z powodu stanu zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji została u wnioskodawczyni ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w dniu [...] września 2011 r. dopiero od 2010 r. Organ stwierdził, że przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Prezes ZUS wskazał, że w rozpatrywanej sprawie udokumentowano okresy składkowe wynoszące 10 lat, 11 miesięcy oraz okresy nieskładkowe wynoszące 6 lat. Łącznie po ograniczeniu okresów nieskładkowych do wysokości jednej trzeciej okresów składkowych staż pracy, który może być uwzględniony wynosi 14 lat, 6 miesięcy i 20 dni tych okresów. Natomiast na wymagane 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w 10-Ieciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - został udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 3 lata i 6 miesięcy tych okresów. Organ, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, że jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 764/05). Zdaniem organu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez wnioskodawczynię prawa do świadczenia w trybie zwykłym, z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Wprawdzie przedstawiona sytuacja materialna jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż świadczenia te nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi według potrzeb. J. R. na powyższą decyzję Prezesa ZUS złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uzasadniając skargę powołała się na bardzo trudną sytuację materialną oraz zły stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do przepisu art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu, mimo że decyzja ma charakter uznaniowy. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku, jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zgodnie zaś z dyspozycją art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań, określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS - zdaniem Sądu - nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Sąd doszedł do przekonania, że w rozpatrywanej sprawie zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów procesowych (art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 107 § 3 k.p.a.) i naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Za zbyt ogólnikowe i niepoparte bliższą analizą zebranych materiałów dowodowych i całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, należy uznać stwierdzenie Prezesa ZUS o braku po stronie ubezpieczonej szczególnych okoliczności niewypracowania ustawowych uprawnień do świadczeń o charakterze emerytalno-rentowym. Organ, rozpoznając powtórnie wniosek J. R. winien wyjaśnić, czy fakt nieuzyskania przez ubezpieczoną wymaganego (5 letniego) okresu składkowego i nieskładkowego był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazywała na swój stan zdrowia, [...]. Podkreślić należy, że skarżąca w 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku miała udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 3 lata, 6 miesięcy. Należy zauważyć, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, i w związku z tym okoliczność ta nie ma w sprawie większego znaczenia. Kwestią zaś zasadniczą są przyczyny niespełnienia przez skarżącą wymagań potrzebnych do uzyskania emerytury lub renty w zwykłym trybie. Co prawda, Prezes ZUS stwierdził, że nie dopatrzył się szczególnych okoliczności, wskutek których nie nabyła ona takich uprawnień, lecz swoją oceną objął jedynie przerwę w zatrudnieniu. Nie odniósł się zaś w ogóle do faktu, że choroba skarżącej i uznanie jej przez lekarza orzecznika ZUS za całkowicie niezdolną do pracy nastąpiło w trakcie ubezpieczenia. Jak wynika bowiem z akt sprawy skarżąca w okresie od dnia [...] stycznia 2008 r. do dnia [...] czerwca 2011 r. (ponad 3 lata) pozostawała w zatrudnieniu. Datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ustalono na rok 2010 z zastrzeżeniem, że dokładniejszej daty nie da się ustalić. Do samodzielnej egzystencji skarżąca jest niezdolna do [...] maja 2013 roku. Z porównania dat powstania całkowitej niezdolności do pracy oraz okresu zatrudnienia wynika, że gdyby nie choroba skarżącej, być może wypracowałaby ona okres wymagany do uzyskania świadczeń rentowych według przepisów ogólnych. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy uznać trudną do przezwyciężenia przeszkodę, na którą ubezpieczony nie miał wpływu. Niewątpliwie to nagłe zdarzenie – ciężka choroba skarżącej - wykluczyło jej aktywność zawodową, a jego skutki w chwili obecnej są nie do przezwyciężenia. Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji nie uznał, że jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy. Tym bardziej niezrozumiałe jest, z jakich powodów odmówił skarżącej przyznania świadczenia, kiedy do wymaganego przy świadczeniu na zasadach ogólnych pięcioletniego stażu ubezpieczeniowego w ostatnim dziesięcioleciu, wnioskodawczyni zabrakło jedynie półtora roku. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można bowiem przyjąć, że gdyby nie nagła choroba, to skarżąca wypracowałaby staż ubezpieczeniowy uprawniający do świadczenia na zasadach ogólnych. W takiej sytuacji powoływanie się przez organ na przerwy w zatrudnieniu, jako okoliczności nieposiadające waloru szczególnych, nie znajduje żadnego uzasadnienia, jeśli wziąć pod uwagę trudną sytuację zdrowotną skarżącej oraz fakt, że we wcześniejszych decyzjach lekarza orzecznika jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy wskazywano już rok 1999 ("po 27 lutego 1999"). Z akt sprawy wynika zatem, że mimo niezdolności do pracy skarżąca podjęła zatrudnienie od [...] stycznia 2008 r. i pracowała do [...] czerwca 2011 r., jednakże choroba zaprzepaściła możliwość wypracowania stażu potrzebnego do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes ZUS winien zatem rozważyć wystąpienie przesłanki szczególnych okoliczności wynikających z faktu powstania całkowitej niezdolności do pracy w trakcie ubezpieczenia oraz krótkiego okresu brakującego do uzyskania 5 lat ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu. W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.