II SA/Wa 360/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędziowie WSA Ewa Grochowska - Jung (spr.) Olga Żurawska – Matusiak Protokolant st. asyst. sędziego Beata Gibzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lipca 2012 r. sprawy ze skargi M. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę 2. Przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. M. P. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23 % podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu J. H. w dniu [...] marca 2010 r. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz córki M. H. urodzonej w dniu [...] maja 1994 r. po jej ojcu J. H., urodzonym w dniu [...] grudnia 1961 r. i zmarłym w dniu [...] listopada 2004 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pismem z dnia [...] kwietnia 2010 r., wskazał na brak podstaw do przyznania świadczenia, wskazując na swoją decyzję odmowną z dnia [...] stycznia 2007 r., która została utrzymana w mocy decyzją z dnia [...] lutego 2007 r. W dniu [...] czerwca 2010 r. J. H. ponowiła wniosek. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] lipca 2010 r., odmówił przyznania świadczenia i po rozpatrzeniu wniosku J. H. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] września 2010 r. utrzymał w mocy swoją decyzję poprzedzającą. W uzasadnieniu organ wskazał, iż ojciec dzieci (bez określenia jego imienia i nazwiska) legitymował się w ostatnim dziesięcioleciu przed śmiercią zamiast minimum 5 latami, jedynie 3 latami, 2 miesiącami i [...] dniami okresów ubezpieczenia. W okresie od dnia [...] lipca 2000 r. do dnia śmierci nie odnotowano żadnego związku z ubezpieczeniem. Organ podkreślił, iż z materiału sprawy nie wynika, aby brak ubezpieczenia był spowodowany szczególnymi okolicznościami, zatem zgodnie z treścią art. 83 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) należało odmówić przyznania świadczenia. J. H. od powyższej decyzji złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 14 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1728/10 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż z uzasadnienia decyzji nie wynika jaki jest ogólny staż ubezpieczeniowy zmarłego ojca dziecka, nie ustalono również, czy jest on adekwatny do wieku zmarłego. Nadto Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając wniosek skarżącej o ponowne rozpoznanie sprawy, naruszył przepisy postępowania administracyjnego, w szczególności art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., zaskarżoną decyzję z dnia [...] września 2010 r. wydała bowiem ta sama osoba, która brała udział w wydaniu decyzji w pierwszej instancji z dnia [...] lipca 2010 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] marca 2011 r. wydał decyzję nr [...], którą ponownie utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] lipca 2010 r. o odmowie przyznania J. H. przedmiotowego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził m.in., że po ponownym przeanalizowaniu akt sprawy doszedł do wniosku, że nie zostały spełnione łącznie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Jedyną aktywnością zmarłego J. H. w poszukiwaniu zatrudnienia była jego rejestracja w PUP w charakterze bezrobotnego. Ustalono także, że bezrobocie w regionie zamieszkiwanym przez zmarłego nie było wyższe od bezrobocia w innych regionach kraju. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J. H. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 20 września 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 914/11 stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji. Sąd w uzasadnieniu wyroku stwierdził, iż decyzja została wydana z rażącym naruszeniem art. 153, 170 i 171 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, bowiem zaskarżona decyzja została ponownie podpisana przez tą samą osobę, która podpisała decyzję z dnia [...] lipca 2010 r. Ponownie rozpoznając sprawę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję podjętą w dniu [...] lipca 2010 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dziecka w okresie od [...] lipca 2000 r. do [...] listopada 2004 r., tj. do dnia śmierci, nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto w aktach sprawy brak dokumentów potwierdzających aktywność ojca dziecka w poszukiwaniu pracy. Z pisma Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] marca 2011 r. nie wynika, aby ojciec dziecka wykazywał aktywność w poszukiwaniu pracy np. poprzez szkolenia, czy też roboty publiczne w ramach skierowania przez ww. Urząd. Organ podniósł, że z Rocznika Statystycznego Województw GUS wynika, iż stopa bezrobocia w latach 2000-2004 w województwie [...], w którym zamieszkiwał zmarły, wynosiła od 14% do 18% i była niższa lub równa stopie bezrobocia w Polsce i nie można przyjąć, ze była jedną z wyższych ze wszystkich województw w Polsce. Natomiast trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie jest to świadczenie socjalne przyznawane jedynie według potrzeb, lecz jest to świadczenie z ubezpieczeń społecznych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. H. wskazała, iż mąż jej z uwagi na bezrobocie nie mógł znaleźć pracy, był zarejestrowany jako osoba poszukująca pracy. Wskazywała na swoja trudną sytuację materialną oraz zdrowotną. W dniu [...] maja 2012 r. M. H. uzyskała pełnoletniość, poparła skargę złożona przez J. H. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz., 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje zgodność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Badana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo co emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności, zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca wnioskodawczyni, a następnie przez samą wnioskodawczynię. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarły w wieku [...] lat ojciec wnioskodawczyni, J. H., nie nabył prawa do świadczenia, albowiem w ostatnim dziesięcioleciu liczonym przed śmiercią, tj. do dnia [...] listopada 2004 r., nie uzyskał pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczanego do uprawnień emerytalno-rentowych. Wymieniony utracił zatrudnienie od dnia [...] lipca 2000 r. i do dnia śmierci, tj. [...] listopada 2004 r., nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. We wskazanym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyna braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Skarżąca podnosiła, iż zmarły J. H., z uwagi na panujące bezrobocie, nie mógł znaleźć pracy i był zarejestrowany jako osoba poszukująca pracy. Wskazać jednak należy, iż za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego (por. wyrok WSA z dnia 6 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 2073/09 i wyrok NSA z dnia 21 lutego 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02). Ze złożonego w dniu [...] stycznia 2012 r. przez J. H. "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" wynika, iż zmarły ojciec wnioskodawczyni podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia. Zgodzić się w tej sytuacji należy z organem, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego, w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Ponadto w aktach sprawy brak dokumentów potwierdzających aktywność ojca dziecka w poszukiwaniu pracy. Z pisma Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] marca 2011 r. nie wynika, aby ojciec dziecka wykazywał aktywność w poszukiwaniu pracy np. poprzez szkolenia, czy też roboty publiczne w ramach skierowania przez ww. Urząd. Z dokumentów natomiast złożonych przez skarżącą wynika jedynie, iż nie otrzymał propozycji pracy ani propozycji szkolenia czy przekwalifikowania. Natomiast z Rocznika Statystycznego Województw GUS wynika, iż stopa bezrobocia w latach 2000-2004 w województwie [...], w którym zamieszkiwał zmarły, wynosiła od 14 % do 18% i była niższa lub równa stopie bezrobocia w Polsce i nie można przyjąć, że była jedną z wyższych ze wszystkich województw w Polsce. Organ prawidłowo zatem wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności" przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy, dla których ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego w trybie zwykłym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności (które, co nie może budzić wątpliwości, muszą należeć do wyjątkowych, a nie tylko w zwykły sposób usprawiedliwiających brak możliwości nabycia uprawnień w wyniku spełnienia warunku posiadania wymaganych okresów opłacania składek), stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia. Skarżąca oraz jej matka znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącą o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla młodzieży uczącej się. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270 tj.) orzekł, jak w sentencji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej skarżącej z urzędu, Sąd orzekł na mocy art. 250 p.p.s.a. oraz § 19 i § 20 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348).