II SA/Wa 3891/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 lipca 2022 r. sprawy ze skargi małoletnich M. Z. i M. Z. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego W. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2021 r. nr. [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia z dnia [...] września 2021 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") odmówił małoletnim M. Z. (1) i M. Z. (2) przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, z późn. zm.). W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Ponadto, zdaniem Prezesa ZUS, powołany wyżej art. 83 może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Prezes ZUS podał również, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Dalej organ stwierdził, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ zmarła matka małoletnich dzieci - P. S. - nigdy nie była ubezpieczona w rozumieniu wyżej cytowanej ustawy. Zgodnie bowiem z art. 4 pkt 13 ustawy za ubezpieczonego uważa się osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Zdaniem organu w tej sytuacji nie ma podstaw do przyznania świadczenia. Organ wskazał przy tym, że ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Na powyższą decyzję W. Z. – przedstawiciel ustawowy małoletnich M. Z. (1) i M. Z. (2)– wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez odmowę przyznania świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich, w sytuacji gdy spełnione zostały warunki opisane w ww. przepisie uzasadniające przyznanie ww. świadczenie; 2. naruszenie innych przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez brak podjęcia wszelkich czynności zmierzających do wyjaśnienia stanu faktycznego, niezebranie całego materiału dowodowego oraz jego niewyczerpujące rozpatrzenie, brak oceny okoliczności sprawy na podstawie całokształtu materiału dowodowego, niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, w sytuacji gdy okoliczności przemawiające za przyznaniem ww. świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku wskazane były w piśmie przedstawiciela ustawowego skarżących inicjującym postępowanie, a ponadto - wynikały one także z posiadanej przez organ dokumentacji; b. art. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej; W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, wg norm przepisanych. Ponadto wniósł o przeprowadzenie dowodu z: 1. orzeczeń o stopniu niepełnosprawności P. S. z dnia: [...].10.2016 r., [...].10.2017 r., [...].10.2018 r.; orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...].08.2019 r. dot. P. S.; rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy PIT - 40A P. S.; informacji o dochodach uzyskanych od organu rentowego PIT 11A P. S.; decyzji o przyznaniu renty socjalnej P. S. z dnia 2.03.2018 r. - na okoliczność: stanu zdrowia, stanu majątkowego, możliwości zarobkowych i majątkowych P. S., pobierania przez nią renty socjalnej; 2. dokumentacji medycznej B. S. wraz z decyzją o przyznaniu renty rodzinnej B. S. z dnia [...].06.2021 r. na okoliczność stanu majątkowego i zdrowia B. S., pobieranej przez nią renty socjalnej, braku możliwości pomocy finansowej ze strony rodziny zmarłej P. S. na rzecz rodziny W. Z.; 3. odpisu skróconego aktu zgonu D. S. na okoliczność braku możliwości pomocy finansowej ze strony rodziny zmarłej P. S. na rzecz rodziny W. Z.; 4. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M. S. (1); zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w [...] z dnia [...].10.2021 r. dotyczącym W. Z.; faktur, paragonów fiskalnych, pokwitowania; zaświadczenia Towarzystwa [...] z dnia [...].09.2021 r. wraz z umową o świadczenie usług przedszkolnych - na okoliczność: sytuacji materialnej rodziny W. Z.; konieczności opieki przez W. Z. nad małoletnimi córkami uniemożliwiającej pracę zarobkową; wydatków rodziny W. Z. i jego rodziców; 5. zaświadczenia o zarobkach A. Z., zaświadczenia o zarobkach Z. Z. na okoliczność: sytuacji materialnej rodziny W. Z.; konieczności opieki przez W. Z. nad małoletnimi córkami uniemożliwiającej pracę zarobkową; wydatków rodziny W. Z. i jego rodziców; braku możliwości pomocy finansowej ze strony rodziców W. Z. na rzecz jego córek. W uzasadnieniu skargi skarżący wyjaśnił, że żył z P. S. w związku, z którego pochodzą małoletnie córki: M. Z.(1) i M. Z.(2) . P. S. zmarła w wieku 21 lat. Pierwszą córkę urodziła w wieku 18 lat, zaś drugą w wieku 21 lat. Zmarła chorowała na białaczkę. Była zmuszona do częstych hospitalizacji i leczenia. Wcześniej, jeszcze przed 18 rokiem życia, została zakwalifikowana jako osoba niepełnosprawna i niezdolna do podjęcia pracy. Zdaniem skarżącego fakty te istotne są z uwagi na ich logiczny skutek w postaci braku możliwości podjęcia przez nią pracy i uzyskania statusu osoby ubezpieczonej w rozumieniu ww. ustawy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.), dalej "p.p.s.a." Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Analogiczny wniosek zawarł pełnomocnik skarżącego w piśmie procesowym z dnia 21 grudnia 2021 r. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za ubezpieczonego uznać należy każdego (z wyjątkiem osób podlegających ubezpieczeniu rolniczemu), kto kiedykolwiek był ubezpieczony (por. wyrok NSA z dnia 15 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3314/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 owej ustawy. W sytuacji bowiem niespełnienia choćby jednej z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy i emeryturach i rentach z FUS, nie jest możliwe przyznanie świadczenia przewidzianego ww. przepisem prawa. Mając na względzie okoliczności faktyczne stwierdzić należy, że organ słusznie uznał, że P. S. nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczony w rozumieniu ww. ustawy, to osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Nie zostało w sprawie udowodnione, że zmarła matka małoletnich kiedykolwiek podlegała ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. P. S. pobierała rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 240). Zauważyć należy, że renta socjalna ma charakter świadczenia zabezpieczającego, a jej celem jest kompensowanie braku możliwości nabycia uprawnień do świadczeń z systemu ubezpieczenia społecznego ze względu na to, że całkowita niezdolność do pracy powstała przed wejściem na rynek pracy. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21.01.2015 r. sygn. akt III AUa 530/14, LEX nr 1663078). Renta socjalna jest świadczeniem mającym szczególny charakter. Analiza pozytywnych przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia (art. 2 i art. 4 ustawy z 2003 r. o rencie socjalnej), wśród których brak jest przecież wymogu posiadania jakiegokolwiek stażu ubezpieczeniowego, wskazuje jednoznacznie, iż jest ono przyznawane osobom, które ze względu na stan zdrowia powodujący całkowitą niezdolność do pracy powstałą wskutek naruszenia sprawności organizmu powstałego przed wejściem na rynek pracy, nie miały możliwości "wypracowania" stażu ubezpieczeniowego, który dawałby im podstawę do skutecznego ubiegania się przynajmniej o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta socjalna stanowi więc świadczenie o charakterze zabezpieczającym, kompensującym brak możliwości uzyskania uprawnień do świadczeń z sytemu ubezpieczeń społecznych, a jej celem jest zapewnienie osobie spełniającej ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia środków finansowych niezbędnych do życia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 09.01.2015 r., sygn. akt III AUa 372/14, LEX nr 1663072). Ustawa o rencie socjalnej nie przewiduje prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny pozostałych po zmarłym, który pobierał to świadczenie. Dodać też należy, że przepis art. 15 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej wymieniający enumeratywnie wszystkie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które znajdują odpowiednie zastosowanie w sprawach nieuregulowanych ustawą o rencie socjalnej, nie odsyła do odpowiedniego stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Wynika z tego, że osobie uprawnionej do renty socjalnej, jak i pozostałym po niej członkom rodziny, nie przysługuje świadczenie przewidziane ww. przepisem prawa. Skoro zatem matka małoletnich nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to pozostałym po niej małoletnim dzieciom nie przysługuje prawo do świadczenia w drodze wyjątku, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 tej ustawy. Sąd ze zrozumieniem odnosi się do trudnej sytuacji małoletnich dzieci. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest jednak świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. Wyjaśnić też należy, że w tej sytuacji brak było podstaw do uwzględnienia wniosków dowodowych skarżącego. Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W sprawie nie istniały żadne istotne wątpliwości, których wyjaśnienie byłoby niezbędne poprzez przeprowadzenie wnioskowanych dowodów. Reasumując należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.