II SA/Wa 392/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, Protokolant starszy referent Edyta Brzezicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2024 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2023 r. nr [...] zadanie odrębne złożył Sędzia WSA Łukasz Krzycki Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm. dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania D. S. (dalej: "wnioskodawca", "strona", "skarżący") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251, dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"). W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołany art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Prezes ZUS wskazał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane wnioskodawcy, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że do powstania całkowitej niezdolności do pracy, w wieku 19 lat, D. S. udokumentował 1 miesiąc i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto w okresie przypadającym przed datą powstania niezdolności do pracy zamiast 1 roku okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca udokumentował jedynie 1 miesiąc, 10 dni tych okresów. Z posiadanej dokumentacji wynika, że w okresie od [...] września 2020 r. do [...] maja 2021 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Ustalono, że [...] sierpnia 2020 r. wnioskodawca zakończył naukę. Całkowita niezdolność do pracy została zaś u niego orzeczona dopiero od dnia [...] czerwca 2021 r., a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie nauki lub podjęcie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń emerytalno - rentowych. Organ wskazał, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi D. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wniósł o jej uchylenie i zasądzenie kosztów według norm przepisanych. Zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez uznanie, że nie spełnia warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i w konsekwencji przez brak przyznania tego świadczenia. Wnoszący skargę podniósł, że wspólnie z matką żyją ze świadczeń, tj. zasiłku pielęgnacyjnego, świadczenia pielęgnacyjnego i świadczenia wspierającego dla osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Takie środki nie wystarczają na utrzymanie się, leczenie i dojazdy do lekarzy specjalistów. Podał, że nie mają swojego mieszkania i starają się o lokal socjalny lub komunalny. Wnoszący skargę przedstawił również sytuację zdrowotną swojej matki. Do skargi załączył orzeczenie lekarza orzecznika ZUS i zaświadczenie o stanie zdrowia matki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Pismem procesowym z dnia [...] listopada 2024 r. (złożonym jako załącznik do protokołu), pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu w uzupełnieniu skargi na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2024 r., wniósł o: 1) uwzględnienie skargi w całości i uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, jako wydanej sprzecznie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie i błędną interpretację ww. przepisu, które miały wpływ na wynik sprawy, 2) pominięcie twierdzeń organu wskazanych w piśmie stanowiącym odpowiedź na skargę z dnia [...] marca 2024 r., jako bezzasadnych i bezpodstawnych, 3) dopuszczenie przez Sąd do akt niniejszej sprawy i przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. umowy z dnia [...] października 2024 r. zawartej przez W. G. na turnus rehabilitacyjny syna D. S. na fakt wyjątkowo ciężkiego stanu zdrowia skarżącego mimo młodego wieku, który potrzebuje specjalistycznej opieki i rehabilitacyjnej normalnie przeznaczonej dla osób starszych po udarze, 4) zasądzenie zwrotu kosztów niniejszego postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw od strony przeciwnej, tj. organu. W uzasadnieniu podniesiono, że organ nie uwzględnił indywidualnej, szczególnej i wyjątkowej sytuacji w jakiej znalazł się skarżący, dla której między innymi ustawodawca wprowadził art. 83 ust. 1 do ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zdaniem strony wnoszącej skargę, skarżący spełnia wszystkie przesłanki wynikające z przedmiotowego przepisu. Skarżący jest młodym człowiekiem, który jednak uległ ciężkiemu wypadkowi w młodym wieku skutkiem czego nie ma w tym momencie szansy na rozpoczęcie pracy czy utrzymanie - moment kiedy zakończył obowiązkową naukę a dzień kiedy uległ wypadkowi nie powinien mieć tutaj dla organu żadnego znaczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W ocenie Sądu, skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem Prezes ZUS nie rozważył w sprawie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszył przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm., dalej: "k.p.a."), w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm., dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie oznacza jednak pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia. Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję, organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego. Prowadząc postępowanie administracyjne, organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie, zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji, wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została więc wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyczyną odmowy przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku skarżącego niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu, ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności. Przede wszystkim należy zauważyć, że ocena, czy w danym przypadku zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności" nie może być dokonywana w każdym przypadku wedle z góry określonego schematu. Każda sprawa winna być oceniana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie. Niewystarczające jest zatem proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawcy, wskazanie przerw w tych okresach i sprawdzenie, czy w okresie tych przerw wnioskodawca był zdolny do pracy. Takiej analizie musi towarzyszyć również sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności, które mogą powodować, że przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których wnioskodawca nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jest spełniona. Skarżący istotnie posiada staż ubezpieczeniowy wynoszący jedynie 1 miesiąc i 10 dni. Niezaprzeczalnym jest również, że zakończył naukę w szkole średniej w dniu [...] sierpnia 2020 r. w wieku 18 lat, a pierwszą pracę podjął dopiero [...] czerwca 2021 r. Faktem bezspornym jest również przerwa w ubezpieczeniu skarżącego w okresie od [...] września 2020 r. do [...] maja 2021 r. Niezaprzeczalnym jest też fakt, że skarżący w tym okresie nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności nie budzą jakichkolwiek wątpliwości. Zdaniem Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotne jest jednak to, że skarżący w bardzo młodym wieku (19 lat) stał się osobą całkowicie niezdolną do pracy, oraz że niezdolność ta powstała w okresie pozostawania przez niego w zatrudnieniu. Gdyby zatem nie stan zdrowia, skarżący miałby możliwość dalszej pracy, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Uprawniona jest w tej sytuacji teza, że w przypadku skarżącego, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia. Można bowiem założyć, że gdyby nie nagłe zdarzenie, które miało miejsce [...] czerwca 2021 r. skutkujące całkowitą niezdolnością do pracy i samodzielnej egzystencji, nadal wykonywałby pracę i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w istocie pominął powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego, przerw w ubezpieczeniu oraz braku usprawiedliwienia tych przerw przeszkodami uniemożliwiającymi kontynuowanie nauki lub podjęcie zatrudnienia. Wskazywana długość zaistniałej przerwy w ubezpieczeniu skarżącego (od dnia zakończenia nauki, tj. od [...] sierpnia 2020 r.) i wykazany okres podlegania ubezpieczeniu (1 miesiąc i 10 dni), w przypadku skarżącego, który w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] czerwca 2021 r.) miał 19 lat, nie daje tak oczywistych (jak chce organ) podstaw do twierdzenia, że w przypadku skarżącego udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy powinien obejmować znaczący okres. Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 58 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej oraz do dnia powstania niezdolności do pracy miał bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe. Prezes ZUS nie dokonał zatem wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącego spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia. Rozpatrując ponownie wniosek D. S. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycje przepisów art. 7, art. 9 oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., wyjaśnić wskazane okoliczności i wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się do wniosku dowodowego zawartego w piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2024 r. (wymienionego w części sprawozdawczej uzasadnienia), należy wskazać, iż zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zdaniem Sądu, żadna z przesłanek wymienionych w ww. przepisie nie zaistniała w rozpatrywanej sprawie. W sprawie nie było bowiem istotnych wątpliwości, które miałyby być wyjaśnione przy pomocy przedłożonego dowodu. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, ponieważ stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. e w związku z art. 212 p.p.s.a. skarżący był zwolniony z obowiązku uiszczenia wpisu. Z akt sądowych sprawy nie wynika zaś, aby skarżący poniósł koszty postępowania, o których mowa w art. 205 § 1 p.p.s.a., co w konsekwencji skutkuje nieuwzględnieniem przez Sąd wniosku o zasądzenie kosztów.