II SA/Wa 4073/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Sędzia WSA Andrzej Góraj, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 marca 2022 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania B. S. (dalej: "strona", "skarżąca") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] maja 2021 r. strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu pełnomocnik podała, że w trakcie nauki, przed 18-tym rokiem życia, strona zachorowała na chorobę [...]. Z uwagi na zamiar zakończenia nauki w szkole średniej nie leczyła się w placówkach publicznych zdrowia [...]. Skutkiem tego była trudność udowodnienia faktycznego istnienia choroby przed 18-tym rokiem życia. Po ukończeniu szkoły średniej, celem uspołecznienia, strona podjęła naukę w [...] Szkole Policealnej w [...] na kierunku [...]. Chcąc uzyskać kwalifikacje zawodowe nadal unikała leczenia, pomimo że stan zdrowia pogarszał się i sprawność naruszenia organizmu była znaczna. Z powodu choroby strona nie uzyskała kwalifikacji w zawodzie [...] - nie zdała egzaminu poprawkowego praktycznego, co uniemożliwiło jej uzyskanie kwalifikacji do wykonywania zawodu. Brak kwalifikacji i całkowita niezdolność do pracy powoduje, że od dnia ukończenia nauki w szkole, tj. od dnia [...] sierpnia 2011 r., strona pozostaje bez środków do życia. Pełnomocnik zaznaczyła również, że strona występowała z wnioskiem o przyznanie renty socjalnej, jednak świadczenie to nie zostało jej przyznane. Na tę okoliczność pełnomocnik powołała m.in. wyroki Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia [...] marca 2018 r. sygn. akt [...] oraz z dnia [...] lutego 2021 r. sygn. akt [...]. W związku z powyższym, zdaniem pełnomocnika, strona spełnia wszystkie przesłanki zawarte w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.). Ze względu na całkowitą niezdolność do pracy strona nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, nie była też objęta ubezpieczeniem z powodu niepodjęcia pracy - całkowita niezdolność do pracy nastąpiła po ukończeniu nauki. Ponadto strona nie posiada niezbędnych środków do życia. Nigdy nie pracowała zarobkowo, nie ma zgromadzonego majątku, nie odziedziczyła żadnego majątku, jest na wyłącznym utrzymaniu matki, która z uwagi na niewielkie dochody nie może zaspokoić podstawowych potrzeb strony. Decyzją z dnia [...] października 2021 r. nr [...] Prezes ZUS, powołując w podstawie prawnej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, odmówił stronie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie ww. przepisu jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Odwołując się do materiału aktowego organ wskazał, że strona pozostaje w zatrudnieniu, a zatem nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. W świetle powyższej okoliczności brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Pismem z dnia 19 listopada 2021 r. B. S., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2021 r. zarzucając naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez: - błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, iż nie wystąpiły przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia, podczas gdy z zebranego materiału dowodowego wynika, że spełnione zostały wszystkie przesłanki do przyznania tego świadczenia, - błędną ocenę informacji ZUS, że skarżąca może podjąć zatrudnienie celem uzyskania niezbędnych środków utrzymania i bezpodstawne uznanie, że praca w wymiarze 1 godziny dziennie może zostać uznana za pracę zarobkową, podczas gdy zatrudnienie skarżącej mieści się w granicach rehabilitacji społecznej bez szans na uzyskanie niezbędnych środków utrzymania. W związku z powyższymi zarzutami pełnomocnik wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W motywach skargi pełnomocnik podniosła argumenty tożsame z zawartymi we wniosku z dnia [...] maja 2021 r. podkreślając, iż skarżąca, wobec nieprzyznania jej renty socjalnej, spełnia przesłanki do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Nadto wskazała, iż organ uznając, że skarżąca utraciła prawo do renty w drodze wyjątku z powodu zgłoszenia do ubezpieczenia, nie zbadał jaka była podstawa do objęcia ubezpieczeniem. Podniosła, że umowa o pracę zawarta ze skarżącą jest terminowa, dotyczy wykonywania prac sprzątających w wymiarze 1 godziny dobowej. Jest to jedyna umowa o pracę i jedyna próba aktywizacji zawodowej. Umowa mieści się w ramach aktywizacji zawodowej. Taka jednostkowa umowa nie daje możliwości samodzielnej egzystencji i uzyskania niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem pełnomocnika, dokonana przez organ interpretacja art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest sprzeczna z celem i warunkami renty w drodze wyjątku. Skarżąca ze względu na całkowitą niezdolność do pracy (nie mylić z pracą doraźną w ramach rehabilitacji) nie jest zdolna do podjęcia pracy zarobkowej lub innej objętej ubezpieczeniem społecznym. Praca w wymiarze 1 godziny dziennie to nie praca zarobkowa, lecz rehabilitacja społeczna niezbędna do przeciwdziałania dalszemu pogorszeniu stanu zdrowia. Z powodu schorzenia skarżąca może w każdej chwili zaprzestać wykonywania pracy nawet w wymiarze 1 godziny dziennie. Organ błędnie zatem uznał, że taka forma i warunki wykluczają możliwość przyznania renty w drodze wyjątku. Pełnomocnik wskazał również, że organ nie ustosunkował się do pozostałych przesłanek z art. 83 ww. ustawy, w tym posiadania przez skarżącą niezbędnych środków utrzymania. Z doświadczenia życiowego wynika, że dochód miesięczny brutto 560 złotych nie mieści się w żadnym kryterium dochodowym do spełnienia definicji "niezbędnych środków utrzymania". Skoro skarżąca jest trwale niezdolna do pracy zarobkowej to z definicji nie może podjąć pracy pozwalającej na zapewnienie minimum egzystencji. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Kontrola ta jest dokonywana według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego aktu. W myśl art. 134 § 1 i 2 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, przy czym sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który jest obowiązany ustalić okoliczności faktyczne sprawy oraz poddać je ocenie zgodnie z zasadami postępowania określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). Sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym sprowadza się do zbadania, czy decyzja ta nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Sąd bada zatem, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. Z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Odmawiając zaskarżoną decyzją przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku Prezes ZUS stwierdził, że skarżąca pozostaje w zatrudnieniu, a zatem nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. Stanowisko to, w ocenie Sądu, jest prawidłowe. W sytuacji bowiem, gdy skarżąca pozostawała w zatrudnieniu, brak było podstaw do uznania, że spełniona została przesłanka niemożności podjęcia przez nią pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym z powodu całkowitej niezdolności do pracy. Z akt sprawy wynika, że skarżąca - na dzień wydania zaskarżonej decyzji - miała ustaloną orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] września 2021 r. nr [...] całkowitą niezdolność do pracy (do dnia [...] stycznia 2022 r.). Nie mniej jednak istotne jest to, że orzeczona całkowita niezdolność do pracy nie stanowiła dla skarżącej przeszkody do podjęcia zatrudnienia, w którym pozostawała w dacie wydania przez organ zaskarżonej decyzji. Okoliczność zatrudnienia skarżącej potwierdza załączona do skargi kopia umowy o pracę zawartej w dniu [...] sierpnia 2021 r. pomiędzy [...] Sp. z o.o. w [...] a B. S. na czas określony od dnia [...] sierpnia 2021r. do dnia [...] sierpnia 2022 r. (dowód z tego dokumentu Sąd przeprowadził z urzędu w oparciu o art. 106 § 3 p.p.s.a.) oraz zawarte w aktach administracyjnych imienne raporty miesięczne o należnych składkach i wypłaconych świadczeniach (ZUS RCA). Powyższa okoliczność ma, w ocenie Sądu, kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie i w sposób jednoznaczny wskazuje, iż skarżąca w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie spełniała łącznie wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z powyższym nieuzasadnione są zarzuty podniesione w skardze. Pełnomocnik skarżącej podnosiła w szczególności, że "zatrudnienie skarżącej mieści się w granicach rehabilitacji społecznej bez szans na uzyskanie niezbędnych środków utrzymania" oraz że "była to jedyna umowa o pracę i jedyna próba aktywizacji zawodowej" skarżącej. Wskazywała również, że organ nie wziął pod uwagę charakteru pracy i warunków zatrudnienia skarżącej. Odnosząc się do tych argumentów wskazać ponownie należy, że obowiązkiem organu w niniejszej sprawie była ocena spełnienia przez skarżącą wymienionych powyżej przesłanek z art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Jedną z nich jest niemożność podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca przesłanki tej nie spełniła, bowiem w dacie wydania zaskarżonej decyzji była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w ww. Spółce. Podjęła zatem zatrudnienie pomimo orzeczenia przez komisję lekarską ZUS całkowitej niezdolności do pracy do dnia [...] stycznia 2022 r. Okoliczność ta musiała skutkować odmową przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zaznaczyć również należy, że niemożność podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi ze względu na całkowitą niezdolność do pracy (lub wiek) jest odrębną - od nieposiadania przez osobę wnioskującą niezbędnych środków utrzymania - przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w oparciu o art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Prezes ZUS może przyznać to świadczenie tylko w przypadku łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Wskazać również należy, że niespełnienie przez skarżącą ww. przesłanki czyniło zbędnym analizę pozostałych okoliczności sprawy w świetle art. 83 ust. 1 ustawy. Przesadza o tym kumulatywny charakter przesłanek określonych w ww. przepisie. Konkludując stwierdzić należy, że nie jest trafny zarzut naruszenia przez organ art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie sposób również dopatrzyć się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności poprzez błędną ocenę materiału dowodowego, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Końcowo Sąd zauważa, że w przypadku istotnej zmiany okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, skarżąca ma możliwość ponownego złożenia wniosku do Prezesa ZUS w celu uzyskania tego świadczenia. Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w związku z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.