II SA/Wa 432/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Janusz Walawski (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 maja 2021 r. sprawy ze skargi małoletniego J.B – reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego J.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2020 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2020 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, z późn. zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2020 r., znak: [...] wydaną w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego syna J. B., po zmarłym ojcu T. S.. Prezes ZUS w uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane jeżeli wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu n całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ podał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Organ wyjaśnił, że we wniosku udokumentowano jedynie 5 lat i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 31 lat. Ponadto z akt wynika, że wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Nie wynika natomiast, aby ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Odnosząc się do podniesionych argumentów we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazano, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Nie jest też zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Również wykonywanie przez ojca dziecka prac dorywczych takiej okoliczności nie stanowi. Prezes ZUS ocenił też sytuację materialną strony. Wskazał, że dochód trzyosobowej rodziny wynosi 5162,09 zł (średnie wynagrodzenie brutto z 3 miesięcy oraz alimenty). Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 1720,70 zł. W ocenie organu dochód ten nie pozwala stwierdzić, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. J. B. działając jako przedstawiciel ustawowy małoletniego J. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] grudnia 2020 r. zarzucając naruszenie: 1) art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że warunkiem przyznania małoletniemu dziecku ubezpieczonego prawa do renty w drodze wyjątku jest istnienie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających zmarłego ubezpieczonego w braku spełnienia przez niego obowiązku ubezpieczeniowego w wymaganym przez przepisy emerytalno-rentowe wymiarze, podczas gdy z treści przepisu wynika, że organ powinien zbadać wyłącznie czy szczególne okoliczności w braku spełnienia przesłanek do renty rodzinnej obciążają pozostałego po ubezpieczonym członka rodziny, tj. małoletniego skarżącego, co powinno z kolei prowadzić do ustalenia na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że szczególną okolicznością uprawniającą skarżącego do uzyskania świadczenia jest brak sprawowania przez ubezpieczonego opieki i kontaktów nad skarżącym i wypełniania obowiązków rodzicielskich w innej formie niż świadczenie alimentacyjne, którego, nawet w formie renty rodzinnej, skarżący został pozbawiony z uwagi na zachowanie ubezpieczonego, który zmagając się z chorobą alkoholową zrezygnował ze świadczenia pracy podlegającej ubezpieczeniu społecznemu; 2) art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. w zw. z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez przyjęcie przez organ, że dochody w rodzinie skarżącego należy oceniać w kwocie brutto i odnosić je do najniższej emerytury brutto, podczas gdy, z uwagi na obciążenie wynagrodzenia brutto składkami na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz z uwagi na wyższe koszty uzyskania przychodu oraz inną kwotę wolną od podatku, udział netto najniższej emerytury w stosunku do jej wysokości brutto jest wyższy niż udział netto wynagrodzenia za pracę przedstawicielki ustawowej skarżącego w stosunku do uzyskiwanego przez nią wynagrodzenia brutto, co doprowadziło do niewłaściwej oceny przesłanki braku posiadania przez skarżącego "niezbędnych środków utrzymania" wskazanej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; 3) art 7, 77 § 1, 80 k.p.a. w zw. z art 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez dokonanie przez organ błędnych ustaleń faktycznych w przedmiocie ustalenia średniego dochodu na osobę w rodzinie skarżącego oraz ustalenia, że średni dochód na osobę w rodzinie skarżącego nie kwalifikuje go jako niezapewniającego niezbędnych środków utrzymania; 4) art 83 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędną wykładnię pojęcia "niezbędnych środków utrzymania" i ustalenie, że kryterium to należy oceniać na tle wymiaru najniższej emerytury, podczas gdy ocena ta powinna zostać zobiektywizowana ze względu na rzeczywiste, niezbędne potrzeby utrzymania konkretnej osoby z uwzględnieniem cen towarów konsumpcyjnych i ilości towarów, które można za nie nabyć; 5) art 107 § 3 w zw. z art 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez brak wskazania w uzasadnieniu decyzji dowodów na których organ się oparł i przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz brak wszechstronnego i całościowego rozpatrzenia zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego; 6) art 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez utrzymanie w mocy decyzji, która powinna podlegać uchyleniu. Skarżąca podnosząc powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz zasądzenie kosztów postępowania. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak również odniósł się do zarzutów podniesionych w skardze odmawiając im zasadności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 z póź. zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że osoba ubezpieczona wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec dzieci przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku zmarłego ojca dzieci nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kluczowe znaczenie w sprawie ma fakt, iż zmarły ojciec dziecka posiadał krótki staż ubezpieczeniowy, nieadekwatny do jego wieku (31 lat) oraz to, że w ustalonych przez organ okresach nie podejmował on pracy, ani żadnej innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Z treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz przedłożonych dokumentów nie wynikają zaś żadne okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak długi okres braku aktywności zawodowej zmarłego, a które mogły być uznane za okoliczność szczególną uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd rozumie sytuację życiową przedstawicielki ustawowej oraz małoletniego skarżącego, brak kontaktu oraz zainteresowania w tym wsparcia finansowego ze strony ojca dziecka, natomiast należy zwrócić uwagę, że Prezes ZUS podejmował w tym zakresie decyzję w zakresie uznania administracyjnego i w ocenie Sądu w sposób wyczerpujący zgromadził materiał dowodowy w sprawie, przeanalizował go i w przekonywujący uzasadnił zaskarżoną decyzję. Organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, wydania przez niego decyzja nie nosi znamion decyzji dowolnej. Wskazane przez pełnomocnika strony skarżącej zarzuty skargi nie mogą odnieść zamierzonego skutku, bowiem odnoszą się do ustalenia średniego dochodu na osobę w rodzinie skarżącego oraz pojęcia "niezbędnych środków utrzymania". W praktyce zatem stanowią polemikę z przyjętym przez organ sposobem weryfikacji złożonych wniosków i kryteriów przyjętych przez organ przy przyznawaniu świadczeń w drodze wyjątku. Niewątpliwie sytuacja życiowa strony skarżącej jest trudna. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. . Należy mieć też na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek skarżącej. Zatem to na niej ciążył obowiązek w toku postępowania administracyjnego przedstawienia albo przynajmniej wskazania dowody na istnienie okoliczności stojących na przeszkodzie w uzyskaniu przez ubezpieczonego odpowiedniego okresu składkowego. Wynika to z treści art. 7 k.p.a., który nakazuje organowi podejmowanie czynności wyjaśniających stan faktyczny sprawy na żądanie strony, w sytuacji, gdy dowody na potwierdzenie istnienia danej okoliczności znajdują się w posiadaniu tej strony i ona z nich wywodzi dla siebie skutki prawne, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Jeżeli przedstawicielka ustawowa małoletniego wniosła o udzielenie świadczenia rentowego w drodze wyjątku, która to pomoc jest wszak świadczona z pieniędzy podatnika, to miała obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (patrz wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1135/14). Nie można tym samym twierdzić, że tylko na organie ciążył obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem przerw w zatrudnieniu zmarłego ojca dziecka. Reasumując, należy stwierdzić, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.