II SA/Wa 443/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Maria Werpachowska, Janusz Walawski (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Marcin Borkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi R.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23, z późn. zm.), zwanej dalej K.p.a., po rozpatrzeniu wniosku R. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane wnioskodawcy, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Ponadto wnioskodawca nie spełnił przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. W toku postepowania organ ustalił, że R. B. (zwany dalej skarżącym), po uwzględnieniu dodatkowych okresów ubezpieczenia (od dnia [...] kwietnia 2010 r. do dnia [...] czerwca 2010 r. w Urzędzie Miejskim w B. oraz od dnia [...] czerwca 2016 r. do dnia [...] grudnia 2016 r. w [...] Sp. z o.o.), na przestrzeni 50 lat życia udokumentował 11 lat i 2 miesiące okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed zgłoszeniem wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania tego świadczenia, skarżący udowodnił 2 lata, 5 miesięcy i 18 dni tych okresów. Ponadto od dnia [...] października 1984 r. do dnia [...] maja 1986 r., od dnia [...] stycznia 1992 r. do dnia [...] lutego 1995 r., od dnia [...]października 2000 r. do dnia [...] listopada 2001 r., od dnia [...] grudnia 2001 r. do dnia [...] września 2003 r., od dnia [...] listopada 2003 r. do dnia [...] sierpnia 2005 r., od dnia [...] września 2005 r. do dnia [...] kwietnia 2007 r. oraz od dnia [...] czerwca 2010 r. do dnia [...] sierpnia 2013 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Całkowita niezdolność do pracy została stwierdzona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2016 r. dopiero od dnia [...] sierpnia 2015 r. do dnia [...] lutego 2019 r. Organ zaznaczył, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Przyznanie zatem powyższego świadczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Ponadto organ podkreślił, że podejmowanie, jak w przypadku skarżącego, zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne oraz wielokrotne rozwiązywanie umowy o pracę z przyczyn leżących po stronie pracownika ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie i decyduje się na taką formę rozwiązania stosunku pracy świadome godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS wyjaśnił nadto, że nie są szczególnymi okolicznościami ani brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, ani trudności w znalezieniu pracy, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może przesądzać subiektywne jej przekonanie lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne. Organ stwierdził także, że skarżący pozostaje w zatrudnieniu i otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1850,00 zł (kwota za grudzień 2016 r.). Dochód ten jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2016 r. wynosi 882,56 zł miesięcznie. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi R. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący uznał decyzję za krzywdzącą i wniósł o jej uchylenie, zakwestionował również doręczenie mu decyzji z dnia [...] lipca 2017 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wskazując, że otrzymał ją dopiero w dniu [...] lutego 2017 r. Skarżący podkreślił, że w dniu w sierpniu 2015 r. rozpoznano u niego niewydolność serca, a w grudniu 2015 r. wszczepiono mu kardiowerter-defibrylator. Następnie w dniu [...] lutego 2016 r. lekarz orzecznik ZUS stwierdził u niego całkowitą niezdolność do pracy. Obecnie wynajmuje pokój, jest osobą bezdomną bez stałego miejsca zameldowania i nieposiadającą środków do życia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Zaznaczył, że opisywane przez skarżącego starania o odebranie decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. nie znajdują potwierdzenia w aktach sprawy o tyle, że odwołał się od tego rozstrzygnięcia już w dniu [...] stycznia 2017 r., a zatem nie byłoby możliwe gdyby decyzję o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku otrzymał dopiero w dniu [...] lutego 2017 r. Decyzja odmawiająca mu świadczenia w trybie zwykłym została przekazana na adres Urzędu Pocztowego przy ul. F. [...], jednak korespondencji tej skarżący nie podjął. Organ ustalił, że skarżący posiada adres zameldowania, wskazywany przez niego jako adres do korespondencji w stosunkach z pracodawcą – firmą [...] Sp. z o.o. w czerwcu 2016 r. kiedy już trwało przedmiotowe postępowanie w ZUS. O tym, że skarżący ma możliwość odbierania przesyłek nadanych na ten adres świadczy fakt, że przed osobistym odbiorem kopii decyzji z dnia [...] lipca 2016 r. w dniu [...] lutego 2017 r. skarżący sporządził odwołanie od rozstrzygnięcia o nieprzyznaniu mu świadczenia. Z kolei zaskarżona decyzja została wysłana na adres skarżącego jako adres do korespondencji. Organ wskazał, że skarżący nie wykazał, by pracy poszukiwał lub starał się o podniesienie kwalifikacji, a ponadto nie można usprawiedliwiać bezrobociem przerw w zatrudnieniu, jeśli się je traci na podstawie art. 52 § 1 K.p., a zatem niewątpliwie z własnej winy. Pozostawanie bez pracy musi być zatem potraktowane przez organ jako wynikające z całości postępowania skarżącego. Zmiany miejsca zamieszkania, w których miałby pozostawić swój życiowy dorobek nie mają dla sprawy żadnego znaczenia, wynikają bowiem wyłącznie z własnych decyzji skarżącego i ani one same ani ich konsekwencje w postaci trudniejszej sytuacji osobistej nie dają podstaw do przyznania świadczenia. Prezes ZUS podkreślił, że obecnie skarżący, pomimo obiektywnie istniejącego bezrobocia, podjął i wykonuje pracę otrzymując wynagrodzenie w wysokości 1850 zł miesięcznie, a zatem nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066, z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2016 r. poz. 887, z późn. zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby zatem możliwe tylko w przypadku wykazania, że skarżący przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że jest to przepis na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, by nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności. Skarżący na przestrzeni 50 lata życia posiada udowodniony okres składkowy wynoszący 11 lat i 2 miesiące, a w ocenianym do uprawnień dziesięcioleciu przypadającym przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast pięciu lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentował 2 lata i 4 miesiące. Ponadto w latach 1984 -1986, 1992-1995, 1995-1996, 2000-2001, 2001-2003, 2003-2005, 2005-2007, 2010-2013 tj. do dnia [...] sierpnia 2015 r.- czyli powstania całkowitej niezdolności do pracy, wystąpiły długotrwałe przerwy w opłacaniu składek ubezpieczeniowych. Zestawienie wykazanych przez organ orzekający w sprawie przerw w zatrudnieniu z okresem zatrudnienia, jednoznacznie wskazuje, że w tym przypadku okres ubezpieczenia jest nieadekwatny do wieku skarżącego, który w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy miał 53 lata. Poszukując wyjaśnienia przyczyn przerw w zatrudnieniu skarżącego nie sposób stwierdzić, by powstały one wskutek okoliczności, na które nie miał wpływu. Brak aktywności zawodowej skarżącego powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie był wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy, co znajduje potwierdzenie w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2016 r., bowiem został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy dopiero od dnia [...] sierpnia 2015 r. W ocenie Sądu powoływanie się przez skarżącego na trudności w znalezieniu pracy związane z wysokim bezrobociem nie są wystarczającym argumentem dla usprawiedliwienia niepodejmowania zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu. Obecnie stan zdrowia skarżącego niewątpliwie uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy. Okoliczność ta nie może jednak stanowić wyłącznej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jak już wskazano powyżej, przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne obejmują bowiem okresy, w których skarżący był zdolny do pracy. W przypadku skarżącego nie istnieją więc żadne szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Nie ulega także wątpliwości, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji życiowej. Nie wykazał jednak, aby niespełnienie przez niego wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Jednocześnie, pomimo, orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, skarżący pozostaje w zatrudnieniu i otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1850,00 (kwota za grudzień 2016 r. Dochód ten jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2016 r. wynosi 882,56 zł miesięcznie. Nie zostały tym samym spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS do przyznania świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie tego przepisu. Ponadto zgodzić się należy z organem, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd uznał, że kontrolowane decyzje odpowiadają prawu. W tym stanie sprawy, nie podzielając argumentów zawartych w złożonej skardze oraz uznając, że organ w sposób prawidłowy zebrał i ocenił materiał dowodowy, jak również, że przy wykonywaniu tych czynności nie naruszył przepisów postępowania, a także dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS mającego zastosowanie wobec ustalonych okoliczności faktycznych sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.).