II SA/Wa 447/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), , Protokolant specjalista Monika Gieroń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi małoletniej Z. R. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego I. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2023 r. nr [...] Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej Z. R., w imieniu której działa przedstawiciel ustawowy – I. J., po zmarłym ojcu W. R. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że jak wynika z akt sprawy, wnioskodawczyni udokumentowała 5 lat, 8 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 48 lat. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły. Organ stwierdził, że pierwsze objęcie ubezpieczeniami: emerytalnym i rentowym ojca dziecka nastąpiło [...].11.2004 r., tj. w wieku 30 lat, natomiast od [...].02.2005 r. do [...].05.2006 r., od [...].02.2008 r. do [...].07.2009 r., od [...].07.2009 r. do [...].06.2013 r. oraz od [...].03.2018 r. do [...].12.2022 r., tj. do dnia śmierci, wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia lub innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z analizy dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lipca 2023 r. ustalił całkowitą niezdolność do pracy u ojca dziecka. Z orzeczenia tego wynika, że daty powstania niezdolności do pracy nie można ustalić. Zgodnie z art. 14 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jeżeli nie ma możliwości ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności do pracy przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie. Zdaniem organu, trudno zatem uznać, że wyżej wymienione przerwy w ubezpieczeniu były spowodowane szczególnymi okolicznościami. Organ podniósł, że nie zostały również udokumentowane przez wnioskodawczynię inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Wspomniane przez stronę problemy zdrowotne mogły jedynie ograniczać, natomiast nie uniemożliwiały całkowicie wykonywania przez ojca dziecka zatrudnienia, chociażby w warunkach przystosowanych dla osób niepełnosprawnych. Z kolei powoływane przez stronę uzależnienie od alkoholu nie jest stanem nieodwracalnym. Negatywnych skutków uzależnienia od alkoholu ojciec dziecka mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Ponadto nie ma podstaw by uznawać, że samo pojawienie się takiego schorzenia automatycznie skutkuje niezdolnością do pracy oraz do rozsądnego pokierowania własnym postępowaniem. Powoływanie się na chorobę alkoholową, przy braku dowodów świadczących o podejmowaniu leczenia uzależnienia, nie może być uznane za szczególną okoliczność, uzasadniającą niewypracowanie przez ojca dziecka wymaganego okresu ubezpieczenia. Prezes ZUS podniósł następnie, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. I.J., działając w imieniu małoletniej Z. R., wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu, podnosząc, że jej córka pozostała bez środków do życia, jest uczennicą szkoły średniej i ma orzeczenie o niepełnosprawności. Zdaniem strony, sytuacja małoletniej córki jest wyjątkowa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie procesowym z dnia 26 kwietnia 2024 r. przedstawicielka ustawowa skarżącej podniosła, że ojciec dziecka został uznany za osobę niepełnosprawną już jako nastolatek. Wskutek wypadku i urazu głowy już wtedy miał problemy ze zdrowiem psychicznym. W późniejszych latach rozwinęła się choroba alkoholowa. W 2017 r. był hospitalizowany z ciężkim zapaleniem trzustki, jednak strona nie posiada stosownych dokumentów na tę okoliczność, bowiem wówczas już nie mieszkali razem. W razie konieczności zwróciła się z wnioskiem o dopuszczenie dowodu z zeznań wskazanych świadków – na okoliczność stanu zdrowia ojca dziecka. W piśmie procesowym z dnia 2 grudnia 2024 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej poparł złożoną skargę i dodatkowo podniósł zarzuty naruszenia: - art. 77 § 1 k.p.a., mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, poprzez niepełne zgromadzenie materiału dowodowego dotyczącego przebiegu choroby oraz charakterystyki choroby, na którą cierpiał i zmarł ojciec skarżącej, stanu jego zdrowia przed zdiagnozowaniem choroby, sytuacji na rynku pracy w regionie, w którym mieszkał, a także dotyczącego możliwości zarobkowych skarżącej, jej planów na przyszłość, zamiaru kontynuowania nauki, możliwości uzyskania wsparcia materialnego od ojca lub innych członków rodziny w przypadku kontynuowania nauki; - art. 80 k.p.a., mające wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, poprzez wydanie decyzji w oparciu o niepełny materiał dowodowy, - art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez niewłaściwe zastosowanie. Mając na uwadze powyższe zarzuty, pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] września 2023 r. Pełnomocnik skarżącej wniósł ponadto, na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, powoływanej dalej jako p.p.s.a.), o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów w postaci kart leczenia szpitalnego, decyzji Prezesa ZUS oraz decyzji MOPS, w celu udowodnienia przebiegu choroby oraz charakterystyki choroby, na którą cierpiał i zmarł ojciec skarżącej, jak i sytuacji materialnej i zdrowotnej samej skarżącej. W uzasadnieniu swojego stanowiska pełnomocnik skarżącej odkreślił, że organ całkowicie pominął fakt, że lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] marca 2000 r. ustalił umiarkowany stopień niepełnosprawności ojca skarżącej. Jako przyczynę niepełnosprawności wskazano symbol PS (zaburzenia psychotyczne) i podano, że stopień niepełnosprawności datuje się od stycznia 1994 r., zaś niepełnosprawność w stopniu lekkim istnieje od urodzenia. Zdaniem strony, nie można rozpatrywać sytuacji zmarłego ojca na rynku pracy z pominięciem jego stanu zdrowia, a mianowicie choroby psychicznej i alkoholowej, która potencjalnie stawiała go w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia. Na rozprawie w dniu 10 stycznia 2024 r. Sąd postanowił odmówić dopuszczenia dowodu z zeznań świadków wskazanych w piśmie skarżącej z dnia 26 kwietnia 2024 r. i dopuścić dowód z dokumentów dołączonych do pisma procesowego z dnia 2 grudnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie osobie ubezpieczonej, lub pozostałym po niej członkom rodziny, świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Jak słusznie zauważył organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w toku postępowania administracyjnego Prezes ZUS był zobowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą – ojca skarżącej, a dopiero następnie przez wnioskodawczynię, tj. członka rodziny po osobie zmarłej. Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 tej ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracji prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie może przyznać małoletniej Z. R. świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie wystąpiła jedna z ww. obligatoryjnych przesłanek koniecznych do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego ojca. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę to stanowisko organu nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. Z omawianego przepisu wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, organ nie zbadał w sposób wystarczająco wyczerpujący, a w konsekwencji nieprawidłowo ocenił, czy wystąpiły tak zdefiniowane szczególne okoliczności. Jak wynika z niespornych ustaleń organu, ojciec dzieci na przestrzeni 48 lat życia posiadał łącznie 5 lat, 8 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Fakt, że w okresach od [...].02.2005 r. do [...].05.2006 r., od [...].02.2008 r. do [...].07.2009 r., od [...].07.2009 r. do [...].06.2013 r., od [...].03.2018 r. do [...].12.2022 r., tj. do dnia śmierci, ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie jest również sporny w tej sprawie. Zdaniem organu, za szczególną okoliczność skutkującą nienabyciem prawa do świadczenia w trybie zwykłym nie może być uznany stan zdrowia ojca skarżącej, w szczególności powoływana przez stronę choroba alkoholowa. Sąd co do zasady podziela stanowisko organu, mające swoje oparcie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, natomiast o wystąpieniu omawianej przesłanki może świadczyć zdeterminowane podejmowanie przez chorego prób leczenia. Nie jest sporne w tej sprawie, że ojciec dziecka nie podejmował prób leczenia, jednak okoliczność ta, w realiach niniejszej sprawy, nie przesądza sama w sobie o tym, że nie wystąpiły szczególne okoliczności skutkujące niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Należy bowiem przed wszystkim mieć na względzie, że do wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżąca załączyła wypis z orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do spraw Zatrudnienia i Inwalidztwa z dnia [...] lutego 1997 r. (k. 7 akt administracyjnych), z którego wynika, że W. R. został zaliczony do II grupy inwalidzkiej, a inwalidztwo istnieje od stycznia 1994 r. (a więc powstało kiedy ojciec skarżącej miał 19 lat). Wnioskodawczyni przedstawiła także orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] marca 2000 r. (k. 8 akt administracyjnych), z którego wynika, że ojciec dziecka od urodzenia był osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim. Jak wynika z przedstawionych przez stronę wraz z wnioskiem dokumentów, na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2003 r. (k. 9 akt administracyjnych) W. R. została przyznana na stałe renta socjalna w związku z orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Tymczasem, jak stanowi art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania ww. decyzji o przyznaniu renty socjalnej - Dz. U. z 2003 r. Nr 135, poz. 1268 ze zm.) renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1) przed ukończeniem 18. roku życia; 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25. roku życia; 3) w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Osobie, która spełnia warunki określone w ust. 1, przysługuje renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała. Powyższe oznacza, że warunkiem uzyskania prawa do renty socjalnej na stałe (a takie świadczenie zostało ojcu skarżącej przyznane) była trwała i całkowita niezdolność do pracy ustalona przez lekarza orzecznika ZUS, na zasadach i w trybie określonych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS (art. 5 ustawy o rencie socjalnej). Powołane dokumenty świadczą o tym, że istnieją poważne wątpliwości co do faktycznej daty powstania u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy, które nie zostały rozwiane powoływanym przez organ orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2023 r. Istotnie, jak wskazuje organ z art. 14 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jeżeli nie ma możliwości ustalenia ani daty, ani okresu powstania niezdolności do pracy, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o świadczenie. Zdaniem Sądu, powyższy przepis nie znajdzie swojego zastosowania w realiach rozpoznawanej sprawy, skoro, jak wskazano, z dokumentacji znajdującej się w aktach administracyjnych wynika, że ojciec skarżącej został uznany za osobę trwale i całkowicie niezdolną do pracy już w 2003 r. Te okoliczności powinny zostać szczegółowo zbadane przez organ, a następnie poddane ocenie pod kątem wystąpienia w tej sprawie przesłanek do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ do kwestii stanu zdrowia ojca dziecka i jego zdolności do pracy w okresie od stycznia 1994 r. do chwili śmierci odniósł się jedynie zdawkowo, podnosząc przed wszystkim kwestie choroby alkoholowej. Jednak ze znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji medycznej wynika, że problemy zdrowotne ojca skarżącej istniały od urodzenia, a nasiliły się już w 1994 r. Powyższe mogło niewątpliwie mieć wpływ na możliwość znalezienia przez niego zatrudnienia i uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie nieprawidłowo zebrał i ocenił w tej sprawie materiał dowodowy, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i przedwcześnie uznał, że nie wystąpiła jedna z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. szczególnych okoliczności skutkujących niespełnieniem warunków ustawowych do uzyskania świadczeń. Nie wyjaśnił przede wszystkim, czy fakt, że ojcu skarżącej od 2003 r. została przyznana na stałe renta socjalna, oznacza, iż co najmniej od 2003 r. był on osobą całkowicie niezdolną do pracy. Ponadto nie doniósł się do okoliczności, że ojciec skarżącej był od urodzenia osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, zaś od stycznia 1994 r. osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, i nie wyjaśnił, czy nie mogą one zostać uznane za szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu uzyskanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Rozpatrując sprawę ponownie, organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania Sądu, w szczególności w zakresie oceny wystąpienia w tej sprawie szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.