II SA/Wa 531/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula – Dąbrowska (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Iwona Dąbrowska, Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 maja 2011 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2010 r., którą odmówił M. T. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu K. T. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ze względu na powyższe, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 powołanej ustawy jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: • wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, • nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, • nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, • nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w cytowanym wyżej przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Uzasadniając swoją decyzję organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Prezes ZUS stwierdził, iż w niniejszej sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności, a także braku całkowitej niezdolności do pracy. Organ wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż ojciec wnioskodawczyni – zmarły w wieku 56 lat – w okresach od dnia [...] marca 1978 r. do dnia [...] września 1980 r., od dnia [...] września 1994 r. do dnia [...] lutego 1998 r. oraz od dnia [...] lipca 1999 r. do dnia [...] maja 2007 r. nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności, objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Jednocześnie podał, że za szczególną okoliczność uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Wskazał też, że ani bezrobocie, ani świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 cyt. ustawy. Ponadto stwierdził, iż z uwagi na osiągnięcie pełnoletniości i brak orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, wiek oraz stan zdrowia M. T. nie stanowią obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia i zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił też, że kontynuowanie nauki nie skutkuje przyznaniem świadczenia, w ramach regulacji art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dodał, że wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb. Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi M. T. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca podniosła, że K. T. miał łączny staż pracy, wynoszący 24 lata, 5 miesięcy i 9 dni, a nie jak organ wskazał - 23 lata, 11 miesięcy i 9 dni. Jej zdaniem, organ nie wliczył do wymaganych okresów pracy jej zmarłego ojca w gospodarstwie rolnym w okresie od dnia [...] października 1970 r. do dnia [...] lipca 1971 r. oraz od dnia [...] lutego 1972 r. do dnia [...] kwietnia 1972 r. Podniosła, że chociaż w tym czasie nie istniał jeszcze obowiązek opłacania składek i dlatego okresy te nie podlegają zaliczeniu przy ustalaniu uprawnienia do renty, ale podlegają zaliczeniu przy ustalaniu prawa do emerytury, co jest niesprawiedliwe. Z tego względu – w ocenie skarżącej - przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ma na celu zniwelowanie tej niesprawiedliwości. Podkreśliła również, że organ błędnie zinterpretował treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku istnienia szczególnych okoliczności oraz podała, że sytuacja materialna jej rodziny od wielu lat jest bardzo ciężka. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując się na swoje wcześniejsze ustalenia faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek pojąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Pozostawienie tego uprawienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza braku kontroli w tym względzie, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. W rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łączenie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Zgodzić należy się z organem, iż w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu skarżącej nabycie ustawowych uprawnień do renty. Ustawa nie definiuje co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że K. T. nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. M. T., podnosząc w skardze, że jej zdaniem takie okoliczności wystąpiły - nie wskazuje ich. Z akt sprawy wynika natomiast, że zmarły w wieku 56 lat ojciec skarżącej, w okresach przypadających na aktywność zawodową miał liczne przerwy w ubezpieczeniu (w latach 1978 -1980, 1994 – 1998 oraz 1999 - 2007). Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania K. T. poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza możliwość zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dziecku. Trudna sytuacja na rynku pracy (bezrobocie) nie może być uznana za szczególną okoliczność, która uniemożliwiała zmarłemu podjęcie zatrudnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, bezrobocie – samo w sobie – nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Rację ma również organ, twierdząc, że decydując się na wykonywanie prac dorywczych, bez opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, K. T. powinien był liczyć się z negatywnymi konsekwencjami takiego wyboru w sferze ubezpieczenia. Ponadto należy wskazać, że w sprawie bezspornym jest, że skarżąca jest osobą pełnoletnią i kontynuuje naukę. Tymczasem warunkiem koniecznym, umożliwiającym organowi rozważenie zasadności wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest legitymowanie się przez stronę całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. W wyroku z dnia 24 stycznia 2001 r. sygn. akt II SA 2840/00 (Lex nr 54535) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "(...) każdy rodzaj świadczenia w drodze wyjątku może być przyznany tylko osobom niezdolnym do aktywności zawodowej z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy (...). Trafnie organ twierdzi, iż użyte w tym przepisie sformułowanie "wiek" oznacza w rozpatrywanej sprawie pełnoletniość. Powyższy przepis nie daje możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się, w przeciwieństwie do renty rodzinnej, przyznawanej w normalnym trybie na podstawie art. 68 tej ustawy". Należy też zgodzić się z organem, że świadczenie z art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.