II SA/Wa 565/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędzia WSA Adam Lipiński, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Bartosz Piwoński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 października 2007 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata K. G. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych stanowiącą 22 % podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2006 r., nr [...] odmawiającą A. D. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych i ustaleń organu wynika następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Wnioskiem z dnia 23 czerwca 2006 r. A. D., będąc pełnomocnikiem swego syna A. D., zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) o przyznanie na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.) renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku strona podniosła, iż w 2004 r. A. D. doznał udaru mózgu i od tego czasu jest całkowicie niezdolnym do pracy i samodzielnej egzystencji. Wymaga stałej opieki i pielęgnacji oraz pomocy finansowej, którą obecnie zapewnia mu matka. W przypadku, gdy wsparcia rodzica zabraknie, matka wnioskodawcy jest bowiem w podeszłym wieku, A. D. pozostanie bez jakichkolwiek środków do życia. Decyzją z dnia [...] października 2006 r. Prezes ZUS odmówił przyznania A. D. wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że na przestrzeni 59 lat życia wnioskodawca udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 23 lata, 6 miesięcy i 11 dni. Jednakże w latach 1987 – 1990, 1990 – 2004 wymieniony nie wykonywał zatrudnienia podlegającemu ubezpieczeniu społecznemu. Tym samym nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez stronę przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w ww. okresach, nie orzeczono wobec A. D. całkowitej niezdolności do pracy. Nie zaistniały więc w powyżej wskazanych okresach obiektywne przeszkody do kontynuowania zatrudnienia oraz ubezpieczenia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia przewidzianego przepisami ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją A. D. podniosła, że nie zgadza się z podniesioną przez Prezesa ZUS argumentacją. Podkreśliła, że jej syn po wylewie krwi do mózgu ma ograniczony kontakt z otaczającą go rzeczywistością. Obecnie przebywa w specjalistycznym ośrodku dla osób, które nie są w stanie samodzielnie egzystować. Nie posiada on własnych środków, które pozwoliłyby mu opłacać pobyt w tym ośrodku. Według przewidywań opartych na diagnozach medycznych, będzie on zmuszony przebywać tam do końca swojego życia. Aktualnie A. D. pozostaje na utrzymaniu 82 letniej matki i nie może liczyć na inną pomoc. Odnosząc się do ustaleń organu, strona podniosła, że wnioskodawca przez okres kiedy był bezrobotny aktywnie poszukiwał pracy i zgłaszał się do Urzędu Pracy, a jedynie panujące bezrobocie sprawiło, że nie mógł jej znaleźć przez tak długi okres. Kiedy już pracę znalazł i ją podjął, to w trzecim dniu zatrudnienia doznał udaru mózgu. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2007 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwości przyznania świadczenia. Z akt sprawy nie wynikały zaś szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS podkreślił, iż za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni pracy zawodowej A. D. w okresach: od 14 maja 1987 r. do 25 marca 1990 r. oraz od 13 sierpnia 1990 r. do 18 lipca 2004 r. występują nieuzasadnione przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, mimo braku przeciwwskazań do podjęcia zatrudnienia. Za całkowicie niezdolnego do pracy wnioskodawca został uznany dopiero orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2006 r., w którym lekarz orzecznik stwierdził, że całkowita niezdolność do pracy istnieje okresowo od 22 lipca 2004 r. do 30 września 2009 r. Część okresu, w którym A. D. pozostawał poza ubezpieczeniem, przypada w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, obejmującym okres: od 23 lipca 1994 r. do 22 lipca 2004 r., w którym wnioskodawca powinien udowodnić co najmniej 5-letni okres ubezpieczenia uprawniający do renty. Podnoszony we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy fakt zarejestrowania w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku nie mógł zostać uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, bowiem zgodnie z przepisami powołanej ustawy okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w Urzędzie Pracy, nie stanowi okresu składkowego, jak i nieskładkowego. Trudna sytuacja na rynku pracy również nie może być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem art. 83 ww. ustawy nie wymienia takiej sytuacji jako przesłanki do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Zgromadzony w sprawie materiał nie pozwalał zatem na stwierdzenie, że A. D. nie spełnił warunków do nabycia prawa do świadczenia ustawowego na skutek niezależnych od jego woli okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy. Organ wskazał, iż w pełni rozumie trudną sytuację bytową w jakiej się wnioskodawca znajduje, jednak brak niezbędnych środków utrzymania jest tylko jedną z przesłanek, od spełnienia których zależy możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest jednak świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez A. D. – pełnomocnika A. D., w której przedstawiono argumentację przytoczoną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W piśmie procesowym strony z dnia 23 sierpnia 2007 r. podniesiono, iż wprawdzie w życiu skarżącego występują okresy, w których nie podejmował pracy zarobkowej, lecz wówczas A. D. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna i aktywnie poszukiwał pracy. Przerwy w zatrudnieniu nie mogą być oceniane w oderwaniu do długości okresu ubezpieczenia. Organ tym samym, odstąpił od wnikliwej analizy sytuacji życiowej skarżącego. Ocena przebiegu ubezpieczenia 59 letniego skarżącego, legitymującego się ponad 23 letnim okresem składkowym i nieskładkowym, poszukującego zatrudnienia w okresie pozostawania bezrobotnym wraz z końcowym znalezieniem pracy, wreszcie uznanie przez lekarza orzecznika ZUS za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji oraz pozostawanie na utrzymaniu 82 letniej matki, uprawnia do stwierdzenia, iż organ nie zebrał, nie rozpatrzył i niewłaściwie ocenił materiał dowodowy dotyczący osoby A. D. i jego wniosku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do argumentów skargi wskazał, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Podkreślić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywania kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie może zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.). Powołany przepis stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, bowiem są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie zaś z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty lecz pozostawia przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna, ograniczona jest następującymi rygorami wymienionymi w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, tj. uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te przesłanki muszą zachodzić łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w przedmiotowym trybie. Jak wynika akt sprawy, skarżący w okresie od dnia 14 maja 1987 r. do powstania w dniu 22 lipca 2004 r. całkowitej niezdolności do pracy legitymuje się okresem składkowym i nieskładkowym w wymiarze 5 miesięcy i 18 dni, z czego 4 miesiące i 17 dni przypada na pobieranie zasiłku dla bezrobotnych, zaś 28 dni to zasiłek chorobowy. W okresie ostatnich 10 lat poprzedzających całkowitą niezdolności do pracy na okres składkowy przypada 3 dni, na okres nieskładkowy 28 dni. Z zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w M. z dnia [...] maja 2006 r. wynika natomiast, iż A. D. był zarejestrowany jako bezrobotny w następujących okresach: 26 marzec 1990 r. – 12 sierpień 1990 r., 30 marzec 1999 r. – 31 marzec 1999 r., 13 kwiecień 2000 r. – 16 lipiec 2000 r., 18 październik 2000 r. – 14 listopad 2002 r. i 16 listopad 2002 r. – 31 sierpień 2004 r. Łącznie na okres rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy w M. przypada blisko 4,5 roku. Zestawienie tego okresu z okresem 17 lat i 3 miesięcy pozostawania bez pracy, datowanym od maja 1987 r. do podjęcia zatrudnienia tuż przed zdarzeniem powodującym całkowitą niezdolność do pracy w lipcu 2004 r., nie pozwala przyjąć wbrew twierdzeniom strony skarżącej, iż A. D. był osobą aktywnie poszukującą pracy. Trzeba zauważyć, że całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała na skutek zdarzenia nagłego – wylewu krwi do mózgu. Z akt administracyjnych nie wynika natomiast i strona skarżąca tego nie podnosiła, aby A. D. w okresie poprzedzającym zaistnienie całkowitej niezdolności do pracy miał problemy zdrowotne, podejmował leczenie schorzeń uniemożliwiających mu lub ograniczających podjęcie pracy zarobkowej. Wprawdzie przepis art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, to jednak przyczyny, dla których osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych (wyjątkowych). Nie są takimi okolicznościami samo bezrobocie oraz brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu bez jednoczesnego wykazania przyczyn powstania poszczególnych okresów braku zatrudnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 24 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 252/06 (publik. LEX nr 202343) trafnie stwierdził, iż samo powoływanie się na fakt bycia osobą bezrobotną nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Fakt ten nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli wnioskodawcy. Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że A. D. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty w trybie ustawowym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując należy stwierdzić, że organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy.