II SA/Wa 567/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski, Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), WSA, Stanisław Marek Pietras, Protokolant Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 maja 2006 r. sprawy ze skargi G. D., działającego jako przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci J. i A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2004 r., którą to decyzją, wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U Nr 162, poz. 1118 ze zm.), odmówił G. D., występującemu jako przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci: J. i A., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ, między innymi, wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Zmarła w dniu [...] 2003 r. matka dzieci - K. D., na przestrzeni pracy zawodowej w okresie od [...] kwietnia 1994 r. do [...] stycznia 2001 r., posiadała ponad 6-letnią przerwę w zatrudnieniu, mimo braku przeciwwskazań do wykonywania zatrudnienia. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2004 r. ubezpieczona zaocznie została uznana za zdolną do pracy. Wskazał, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których matka dzieci nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. W decyzji wskazano również, że trudna sytuacja materialna skarżącego nie stanowi jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w trybie wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. D. wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy. Wskazał na długi staż pracy matki dzieci, jej nagłą i ciężką chorobę oraz na trudną obecnie sytuację materialną rodziny. Zakwestionował również orzeczenie wydane przez lekarza orzecznika ZUS, załączając dokumentację medyczną zmarłej matki dzieci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 lutego 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1384/04 uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego, będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały - w ocenie Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. Prezes ZUS, odmawiając przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku A. i J. D., wskazał na brak szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby niemożność podjęcia przez matkę dzieci zatrudnienia w okresie od [...] kwietnia 1994 r. do [...] stycznia 2001 r., a więc przez okres 6-ciu lat. Wskazał, że ustawa nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich występowanie w odniesieniu do każdego przypadku należy rozpatrywać indywidualnie. Do szczególnych okoliczności należy zaliczać takie sytuacje, które są niezawinione przez osobę, w stosunku do której bada się ich istnienie. Spowodowane być one muszą ważnymi względami. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku okolicznością, którą należy z pewnością brać pod uwagę, jest łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten winien być adekwatny w stosunku do wieku ubezpieczonego. K. D., matka dzieci, w chwili śmierci miała 48 lat i legitymowała się ponad 20-letnim okresem ubezpieczenia (w tym ponad 15-letnim okresem składkowym). Jest to niewątpliwie długi okres ubezpieczenia w stosunku do wieku ubezpieczonej. Jedyna przerwa w jej zatrudnieniu wystąpiła w okresie pomiędzy kwietniem 1994 r., a grudniem 2000 r., bowiem po tym okresie, aż do niemal samej śmierci, pozostawała w zatrudnieniu (okres 2 lat 6 miesięcy i 17 dni). Prezes ZUS, odmawiając dzieciom zmarłej K. D. renty w drodze wyjątku, pominął całkowicie fakt adekwatności wieku zmarłej w stosunku do okresu ubezpieczeniowego, zwłaszcza w sytuacji bycia przez nią matką trojga dzieci. Organ nie wyjaśnił ponadto powodów, dla których zmarła matka dzieci przerwała zatrudnienie właśnie w kwietniu 1994 r. Podniósł, iż jak wynika z analizy akt sprawy i wyjaśnień skarżącego zawartych we wniosku do Prezesa ZUS, K. D. w grudniu 2003 r. urodziła trzecie dziecko - córkę A. Tak więc w kwietniu 1994 r. miało ono zaledwie 4 miesiące i nie może budzić wątpliwości fakt, że w tym okresie, przynajmniej przez pierwsze 3 lata, sprawowała nad nim opiekę. W ocenie Sądu, w sprawie koniecznym było ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena wartości materiału dowodowego z uwzględnieniem aktywności zawodowej zmarłej matki dzieci. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2005 r. znak [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. W wyniku ponownej analizy doliczono do przebiegu ubezpieczenia okres urlopu wychowawczego w wymiarze 3 lat: od [...] października 1994 r. do [...] października 1997 r. Zgodnie z art. 7 pkt 5a ustawy emerytalnej, okresami nieskładkowymi są - przypadające przed dniem nabycia prawa do renty, okresy urlopu wychowawczego, z powodu opieki nad dzieckiem w wieku do 4 lat - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat. W związku z faktem, iż K. D. urodziła dwoje dzieci, Oddział ZUS mógł uwzględnić w przebiegu ubezpieczenia ww. okresy przebywania na urlopach wychowawczych w maksymalnym wymiarze wynoszącym 6 lat. W związku z powyższym, obecnie przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne obejmuje okres: od 3 października 1997 r. do 1 stycznia 2001 r. We wskazanym okresie nie była wobec matki dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ww., którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Pozostawanie bez pracy przez okres ponad 3 lat, bez wskazania wiarygodnych przyczyn bezczynności zawodowej, było wynikiem powstania okoliczności, które kształtowała ubezpieczona, a co za tym idzie, nie mieści się w pojęciu szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru, osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Tak więc umieszczona w art. 83 ustawy przesłanka niezdolności od pracy nie jest ziszczona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem. Organ wskazał również, iż skarżący posiada stałą pracę, jego miesięczne wynagrodzenie wynosi [...] zł, która to kwota gwarantuje pokrycie niezbędnych wydatków małoletnich dzieci. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Nie są to natomiast środki pozwalające na zaspokojenie wszystkich potrzeb życiowych. W związku z powyższym nie można uznać, aby w obecnych realiach społeczno-gospodarczych kwota [...] zł miesięcznie nie zabezpieczała niezbędnych środków utrzymania 3-osobowej rodziny, a więc środków o charakterze podstawowym, bo tylko takich może dotyczyć świadczenie przyznane w drodze wyjątku. Środki, którymi skarżący wraz z dziećmi dysponuje pozwalają na pokrycie niezbędnych wydatków, co nie wyklucza faktu, iż sytuacja bytowa, materialna rodziny może być trudna. G. D. od tej decyzji złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2006 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu, oprócz argumentów już wcześniej podniesionych, wskazał, iż fakt zarejestrowania matki dzieci w urzędzie pracy w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku nie może zostać uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu ustawy. Okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi on ani okresu składkowego, ani nieskładkowego. Ponadto wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu wniosku o rentę rodzinną w drodze wyjątku nadal nie stwierdzono istnienia czwartej z przesłanek wymienionych w art. 83 ustawy, tj. braku niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika bowiem, iż skarżący utrzymuje się wraz z dziećmi z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...] zł miesięcznie. Wykazany miesięczny dochód przypadający na członka rodziny w wysokości [...] zł, przekraczający kwotę najniższego świadczenia emerytalnego nie pozwala na uznanie, iż małoletnie dzieci pozbawione są niezbędnych środków utrzymania. Decyzja ta stała się przedmiotem skargi G. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wnosił o przyznanie renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi podnosił, iż zmarła K. D. przepracowała ponad 20 lat, brak ubezpieczenia był spowodowany faktem, że po otrzymaniu mieszkania w W. musiała zwolnić się z pracy w W., a w W. pracy nie mogła znaleźć. Podjęła pracę na zastępstwo, ale trwało ono krótko. Wskazywał, iż koszty utrzymania są wysokie i nie wystarczają na pokrycie potrzeb rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, stwierdzić należy, że nie narusza ona prawa. Podstawę materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach na skutek jakiś szczególnych okoliczności. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególna celowość, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. W przedmiotowej sprawie należy podzielić stanowisko organu, iż nie można uznać za szczególną okoliczność tego, że na przestrzeni pracy zawodowej matki dzieci w okresie: od [...] października 1997 r. do [...] stycznia 2001 r. występuje nieuzasadniona przerwa w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, mimo braku przeciwwskazań do wykonywania zatrudnienia. W ww. okresie nie istniały obiektywne, niezależne od woli ubezpieczonej okoliczności, uniemożliwiające jej kontynuowanie ubezpieczenia celem nabycia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt zarejestrowania matki dzieci w urzędzie pracy w charakterze osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku nie może zostać uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu ustawy. Okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi on ani okresu składkowego, ani nieskładkowego. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja na rynku pracy jest bardzo trudna, jednakże okoliczność ta również nie może być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Art. 83 ustawy w sposób pełny i wyczerpujący określa warunki, w jakich można przyznać świadczenie wyjątkowe. Wśród okoliczności, które uzasadniałyby taką decyzję, ustawodawca nie wymienił trudnej sytuacji panującej na rynku pracy. W warunkach poważnego bezrobocia w kraju znaczna liczba osób nieposiadających stałego zatrudnienia mogłaby w trybie art. 83 ustawy domagać się przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przyjęcie takiego punktu widzenia musiałoby prowadzić do zupełnie niemożliwego do zaakceptowania poglądu, iż tysiące ludzi może otrzymać świadczenie przyznane w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu, bowiem znajdują się bez środków do życia. W takiej sytuacji, wbrew tytułowi działu VI ustawy emerytalnej: "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", tryb ten stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń. Prawidłowo również, zdaniem Sądu, wskazał organ, iż brak także spełnienia czwartej z przesłanek wymienionych w art. 83 ustawy, tj. braku niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika bowiem, iż skarżący utrzymuje się wraz z dziećmi z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...] zł miesięcznie. Wykazany miesięczny dochód przypadający na członka rodziny w wysokości [...] zł, przekraczający kwotę najniższego świadczenia emerytalnego nie pozwala na uznanie, iż małoletnie dzieci pozbawione są niezbędnych środków utrzymania. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala zatem przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, uniemożliwiające nabycie przez ubezpieczoną prawa do świadczenia ustawowego, jak również nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Środki, którymi skarżący wraz z dziećmi dysponuje pozwalają na pokrycie niezbędnych wydatków, co nie wyklucza faktu, iż sytuacja bytowa i materialna rodziny jest trudna. Jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.