II SA/Wa 571/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi małoletniego A. N. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] grudnia 2020 r. decyzję nr [...], którą odmówił przyznania dla małoletniego A. N. świadczenia w drodze wyjątku. Organ nadmienił, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 53 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunki określone w art. 83 w/w. muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ stwierdził, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków zawartych w art. 83 ustawy przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Jak wyjaśnił organ, z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż udokumentowano jedynie 8 lat, 4 miesiące i 12 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 40 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 5 miesięcy i 4 dni tych okresów. Organ zauważył, że w latach 2000-2005, 2011-2015, 2016-2017, 2018-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiającej przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczaniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez szczególne okoliczności rozumie się, zdaniem Prezesa ZUS, wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Organ podniósł, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna strony, jednak wskazany przez stronę dochód przypadający na jednego członka rodziny zaprzecza temu, aby małoletnie dziecko pozostawało bez niezbędnych środków utrzymania. B. S. przedstawicielka ustawowa małoletniego A. N. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...]. Skarżąca podniosła, że jest matką samotnie wychowującą dwójkę dzieci, a jej sytuacja finansowa jest bardzo trudna. Jej rodzina utrzymuje się z otrzymywanego wynagrodzenia za pracę w wysokości 1930,62 zł, zasiłku rodzinnego w wysokości 124,00 zł oraz dodatku do zasiłku rodzinnego za samotne wychowywanie dziecka w wysokości 193,00 zł oraz świadczenia wychowawczego w kwocie 500,00 zł. Ze wskazanej sumy regulowane są bieżące opłaty związane z utrzymaniem wynajmowanego mieszkania. Kwota pozostała po opłaceniu wydatków na wynajem mieszkania przeznaczana jest na bieżące utrzymanie rodziny. Skarżąca podniosła również, iż jej syn jest dzieckiem niepełnosprawnym, cierpi bowiem na Zespół Aspergera. Zaburzenia te wymagają wizyt u lekarzy psychiatrów (koszt wizyty wynosi 200,00 zł, koszt leków i dojazdów to około 60 zł). Dziecko ma również wyznaczane kontrolne wizyty u okulisty (koszt wizyty wynosi 250,00 zł.). Opłata za obiady w szkole dla małoletniego wynoszą około 80,00 zł. Skarżąca podniosła, iż podejmuje starania o zabezpieczenie wszystkich potrzeb jej rodziny. Stwierdziła, że dla ojca dziecka praca zawodowa i utrzymanie rodziny nie były priorytetem, czym naraził swoje dziecko na brak zabezpieczenia w postaci renty. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 z póź. zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że osoba ubezpieczona wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez przedstawicielkę ustawową małoletniego skarżącego renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany, w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletniego dziecka, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec dziecka przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Ustalenie szczególnie uzasadnionych okoliczności, usprawiedliwiających brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy zatem do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Jednak to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku zmarłego ojca dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kluczowe znaczenie w sprawie ma fakt, iż zmarły ojciec dziecka posiadał krótki, bo zaledwie nieco ponad 8-letni, staż ubezpieczeniowy, nieadekwatny do jego wieku oraz to, że w ustalonych przez organ okresach, tj. w latach 2000-2005, 2011-2015, 2016-2017 oraz 2018-2020 nie podejmował pracy, ani żadnej innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Z treści wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz przedłożonych dokumentów nie wynikają żadne okoliczności, które usprawiedliwiałyby tak długi okres braku aktywności zawodowej zmarłego i które mogłyby być uznane za okoliczność szczególną uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Niewątpliwie sytuacja życiowa i finansowa strony skarżącej jest trudna. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się ponadto, że w sytuacji gdy kwota brutto na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym przekracza brutto najniższej emerytury (w 2021 r. – 1250,88 zł), to brak jest podstaw do przyjęcia, że wnioskodawca nie ma niezbędnych środków utrzymania, o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sama jednak trudna sytuacja materialna wnioskodawcy nie jest wystarczająca do przyznania świadczenia, o którym mowa w art.83 ust.1 ustawy emerytalnej. Jak już bowiem powyżej wyjaśniono, do przyznania tego świadczenia konieczne jest łączne spełnienie wszystkich przesłanek wymienionych w tym przepisie. Należy mieć też na względzie, że postępowanie administracyjne zostało wszczęte na wniosek przedstawicielki ustawowej skarżącego. Zatem to na niej ciążył obowiązek w toku postępowania administracyjnego przedstawienia albo przynajmniej wskazania dowodów na istnienie okoliczności stojących na przeszkodzie w uzyskaniu przez ubezpieczonego odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego. Nie można tym samym twierdzić, że tylko na organie ciążył obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem przerw w zatrudnieniu zmarłego ojca dziecka. Reasumując, należy stwierdzić, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego oraz prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.