II SA/Wa 613/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie W składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA: Eugeniusz Wasilewski, Sędzia WSA: Stanisław Marek Pietras, Protokolant Joanna Ukalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2008 r. sprawy ze skargi B.M. przedstawiciela ustawowego małoletniego S.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B.M. – przedstawiciela ustawowego małoletniego S.M. od decyzji z dnia [...] grudnia 2007 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Podał również, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W toku postępowania ustalono, że ojciec dzieci na [...] lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 8 lat 8 miesięcy i 18 dni, który zdaniem organu, jest nieadekwatny do jego wieku. W latach 1976-1979 oraz 1987-1990 wystąpiły przerwy, w których S.M. nie podejmował zatrudnienia, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień zaprzestania pobierania zasiłku dla osoby bezrobotnej, tj. [...] listopada 1992 r. i od tego czasu do daty zgonu, czyli [...] sierpnia 2005 r., a więc przez 12 lat 7 miesięcy i 15 dni nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który opłacono składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Podkreślono, że we wskazanych powyżej okresach nie była wobec wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy, nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. W związku z tym, że wnioskodawczyni podała, że jej mąż nie pracował, gdyż zajmował się wychowywaniem dzieci, od dnia [...] grudnia 1992 r. do momentu zgonu, do łącznego stażu pracy ojca dziecka zaliczono okres składkowy z tytułu sprawowania opieki nad dziećmi w ilości 3 miesięcy i 9 dni. Wyjaśniono, że skoro B.M. w okresie od [...] grudnia 1982 r. do [...] sierpnia 1988 r., tj. przez 5 lat 8 miesięcy i 21 dni przebywała na urlopach wychowawczych, to zgodnie z art. 7 ust. 5 powołanej ustawy o emeryturach i rentach, przy ustalaniu uprawnień do renty okresy niewykonywania pracy z powodu opieki nad dziećmi w wieku do lat 4 są uwzględniane - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie - bez względu na liczbę dzieci do 6 lat. W ocenie organu, rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dziećmi nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, ponieważ niezależnie od tego, jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Wskazano także, że brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, trudności w znalezieniu pracy, w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia skarżącego pozwala na podjęcie zatrudnienia, czy też dłuższe przerwy w podjęciu pracy bez jednoczesnego wykazania przyczyn ustania poszczególnych okresów zatrudnienia nie są okolicznościami szczególnymi w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać subiektywne przekonanie strony, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne. Podejmowanie prac dorywczych i sezonowych również nie stanowi okoliczności szczególnej, bowiem osoba decydująca się na takie postępowanie powinna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wykazanych przerwach nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Organ uznał, że kwestia trudnych warunków materialnych nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której B.M. jako przedstawiciel ustawowy małoletniego S.M. zakwestionowała zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi wskazała, że w ostatnich latach mąż cierpiał na chorobę alkoholową i nie poddawał się leczeniu odwykowemu, co uniemożliwiało mu podjęcie zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że alkoholizm, o którym skarżąca wspomina dopiero na etapie skargi, stanowi wyjaśnienie dla braku jakiejkolwiek aktywności zawodowej na ponad 12 lat przed śmiercią, jednak w żadnym razie jej nie usprawiedliwia, zwłaszcza w sytuacji, kiedy zmarły nie podejmował leczenia odwykowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który wnikliwie rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Zmarły w wieku [...] lat życia ojciec dziecka posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 8 lat 8 miesięcy i 18 dni. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r. sygn. akt I OSK 1173/05 wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. W okresach przypadających na aktywność zawodową ubezpieczonego występowały liczne przerwy w ubezpieczeniu, tj. w latach 1976-1979 oraz 1987-1990, natomiast od ostatnio udowodnionego okresu pracy, czyli od [...] listopada 1992 r. do dnia zgonu [...] sierpnia 2005 r., a więc przez ponad 12 lat, nie pozostawał w ubezpieczeniu. W przedmiotowej sprawie organ prawidłowo przyjął, że w sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca dziecka. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu – należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 – LEX nr 537884). W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca dzieci poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon, wyłącza przesłankę art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, tj. przesłankę szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia dla dziecka w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 2/2006, ONSA i WSA 2007/2 poz. 44). Przyczyną braku uprawnień do renty rodzinnej na podstawie ustawy nie był także stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego. Charakteru szczególnej okoliczności nie stanowi również rezygnacja z zatrudnienia dla sprawowania opieki nad dziećmi, które nie wymagały stałej opieki osoby drugiej, ani trudności na rynku pracy. Nie można podzielić poglądu skarżącej, że choroba alkoholowa, podniesiona dopiero na etapie skargi, jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiała S.M. podjęcie zatrudnienia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 listopada 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 1544/06). Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniu z dnia 13 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1936/00 (Lex nr 51005) wprost stwierdził, że skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczności usprawiedliwiające bezczynność zawodową. Poprzez podjęcie leczenia wymieniony miał możliwość przezwyciężenia skutków zdarzenia, które doprowadziło do tego, że nie wykonywał pracy i nie odprowadzał składek, jednakże nie podjął żadnych działań w tym kierunku, zaś w wyroku z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt II SA 3404/02 (publik. LEX nr 142371) Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Wykonywanie prac dorywczych, co wskazuje B.M. we wniosku z dnia [...] lutego 2007 r., także nie stanowi okoliczności szczególnej warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Podejmowanie pracy bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Sama natomiast okoliczność, że pozostali po zmarłym ubezpieczonym członkowie rodziny znajdują się w trudnej sytuacji materialnej nie uzasadnia przyznania przedmiotowego świadczenia, które nie jest świadczeniem socjalnym i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując, należy stwierdzić, że organ, nie przekraczając granic uznania administracyjnego, prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.