II SA/Wa 624/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia NSA Jolanta Rajewska, Asesor WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lipca 2005 r. sprawy ze skargi D. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] grudnia 2004 r. nr [...], odmawiającą D. F. przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. W rozpatrywanej sprawie zaś nie występują szczególne okoliczności, na skutek których D. F. nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia uznaje się bowiem zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Organ wskazał, że wnioskodawca prowadząc w latach 1991-1998 działalność gospodarczą w okresie od [...] lutego 1995 r. do [...] grudnia 1998 r. nie opłacał składki na ubezpieczenie społeczne, która to okoliczność nie jest okolicznością szczególną, uniemożliwiająca nabycie prawa do świadczenia ustawowego. Podniósł również, iż udokumentowany okres składkowy wynoszący 11 lat 9 miesięcy i 26 dni jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego (35 lat) na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, zaś oświadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem powiązanym z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Prezes ZUS stwierdził ponadto, iż świadczenie przewidziane w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D. F. wniósł o jej uchylenie i przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, wskazując, że decyzja jest bardzo krzywdząca i uniemożliwia podjęcie leczenia. Przyznał jednocześnie, że prowadząc działalność gospodarczą nie płacił składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe z powodu bardzo trudnej sytuacji majątkowej oraz kradzieży pieniędzy i włamania do firmy, co zostało odnotowane w Komendzie Policji w L. Podał ponadto, że trudności finansowe wynikały też z tytułu, iż za swoje usługi zamiast pieniędzy często otrzymywał wypłatę w naturze, zaś żona nie pracowała, zajmując się wychowywaniem trojga małych dzieci. Stwierdził też, że stan jego zdrowia wymaga opieki specjalistycznej, wynikającej z rodzaju doznanego w wypadku urazu. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na ustalenia faktyczne i prawne, wskazane w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo zaś stwierdził, że przeznaczenie dochodu z tytułu działalności gospodarczej na inne cele niż ubezpieczenie społeczne było wyborem dokonanym przez skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej (§ 1), zaś kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Skarga oceniana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ustawy emerytalno-rentowej. W rozpatrywanej sprawie bezsporne jest, że D. F. był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy powstałą w dniu [...] marca 2000 r. wskutek wypadku komunikacyjnego. Decydujące znaczenie miało zatem ustalenie przyczyn nienabycia przez skarżącego uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, a nadto ocena przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Odnosząc się do pierwszej z wymienionych kwestii należy stwierdzić, że Prezes ZUS prawidłowo ustalił, iż brak uprawnień skarżącego do świadczenia ustawowego nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie bowiem z przyjętym w orzecznictwie stanowiskiem, za szczególną okoliczność uznaje się zdarzenie bądź trwały stan uniemożliwiający uzyskanie uprawnień do świadczenia ustawowego, na które zainteresowany nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący prowadząc w latach 1991-1998 działalność gospodarczą nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne w okresie: luty 1997 - grudzień 1998, zaś po tym okresie, do chwili wypadku i powstania całkowitej niezdolności do pracy brak jest jakichkolwiek danych mogących świadczyć o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu. Takie zachowanie skarżącego trudno uznać za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej (por. wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01, Lex nr 53781). Twierdzenia zaś, że nieopłacanie składek związane było z trudną sytuacją finansową firmy skarżącego spowodowaną kradzieżą i włamaniem, nie sposób uznać za wiarygodne, gdyż brak jest jakichkolwiek dokumentów świadczących o takich zdarzeniach, w tym zawiadomień kierowanych do organów ścigania. Natomiast powoływanie się na konieczność łożenia na utrzymanie niepracującej żony i trójki dzieci kosztem składek na ubezpieczenie społeczne wynika ze świadomie dokonanego wyboru i również nie może zostać potraktowane jako szczególna okoliczność. Odnosząc się do kwestii przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, należy wskazać, że pojęcie to nie oznacza braku wystarczających środków utrzymania. Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że D. F. pozostaje na utrzymaniu matki, która osiąga dochód zapewniający synowi niezbędne środki utrzymania. Co prawda Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji stwierdził jedynie, iż sytuacja materialna skarżącego była brana pod uwagę, natomiast w poprzedzającej ją decyzji wskazał, że nie występuje w sprawie przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, tym niemniej uchybienie to nie ma istotnego wpływu na wynik rozstrzygnięcia wobec braku przesłanki szczególnych okoliczności. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.