II SA/Wa 657/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Danuta Kania, Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lipca 2016 r. sprawy ze skargi E. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2016 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23); zwanej dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku E. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane E. M., bowiem nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. W toku postępowania organ ustalił, że wnioskodawczyni na 53 lata życia, tj. datę powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentowała 17 lat, 6 miesięcy i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy przesuniętym o okres pobierana renty zamiast 5 lat wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych udowodniła jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 28 dni tych okresów, natomiast okresy nieskładkowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów. Ponadto od dnia [...] lipca 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2012 r. wystąpiła przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W tym okresie nie była wobec strony orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została u wnioskodawczyni ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2015 r. dopiero od dnia [...] maja 2015 r. Ponadto organ stwierdził, że trudna sytuacja materialna nie jest wystarczającą podstawą do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której E. M. zakwestionowała zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą. Skarżąca wskazała, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] maja 2015 r., a zatem nie może podjąć jakiejkolwiek pracy i obecnie brakuje jej środków utrzymania. Podkreśliła, że nie może uzyskać zasiłku dla bezrobotnych oraz zasiłku stałego. Zaznaczyła, że nie osiągnęła dłuższego stażu pracy, bowiem od ponad 20 lat choruje na depresję, przebywała okresowo w szpitalu psychiatrycznym i w tym okresie nie była w stanie podjąć żadnej pracy. W zeszłym roku złamała rękę, przyjmowała silne środki przeciwbólowe co spowodowało zapalenie otrzewnej, usunięcie śledziony (pięć operacji) i w konsekwencji zapadnięcie w śpiączkę. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu skarżącej wyjątkową sytuacją życiową nie jest wystraczającą podstawą do przyznania świadczenia. Podobnie sytuacja materialna nie stanowi takiej okoliczności, gdyż nie jest to świadczenie socjalne przyznawane stosownie do potrzeb, ani też świadczenie należne każdej osobie, której stan zdrowia, po dłuższym okresie pozostawania poza wszelkim ubezpieczeniem, uległ pogorszeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie rozważył w sprawie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia. W myśl art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej zawarte stosuje się przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., organ administracji publicznej zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl zaś art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, LEX nr 53784, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 537884.). Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc, nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także taki stan zdrowia, który obiektywnie ogranicza i utrudnia możliwości zatrudnienia, może być - przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy - kwalifikowany w kategoriach szczególnych okoliczności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt I OSK 733/08, dostępny w Internecie na stronie https://cbois.nsa.gov.pl). Niewątpliwie bowiem zły stan zdrowia, zapowiadający zwiększoną absencję w pracy, utrudnia poszukiwanie pracy i zniechęca potencjalnych pracodawców do zatrudnienia osoby chorej. Jest ona bowiem teoretycznie zdolna do pracy, ale w praktyce możliwość wykorzystania jej potencjału zawodowego jest znacznie ograniczona. Zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie miał podstaw do przyjęcia, że po stronie skarżącej nie istniały okoliczności wynikające ze stanu zdrowia, które uniemożliwiały jej od dnia [...] lipca 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2012 r. kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ, akcentując istnienie ww. przerwy pominął, podnoszoną przez E. M. we wniosku o świadczenie w drodze wyjątku okoliczność, że od 25 lat choruje na depresję i z powodów psychiatrycznych przebywała na rencie inwalidzkiej od [...] sierpnia 1994 r. do [...] listopada 2006 r. Jednocześnie nie ocenił faktu, że w okresie przerwy w kontynuowaniu ubezpieczenia przebywała na leczeniu szpitalnym w okresie 2008-2009, co wynika z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2009 r., a także w roku 2011 na co wskazuje informacja zawarta w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2012 r. W tym kontekście należało wziąć pod uwagę fakt, że skarżąca we wniosku wskazywała, że wszelkie próby podjęcia zatrudnienia kończyły się długimi zasiłkami chorobowymi. Choroba skarżącej mogła zatem mieć wpływ na jej sytuację na rynku pracy i możliwość podjęcia zatrudniania. Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę należy stwierdzić, że organ rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie przeanalizował z należytą starannością pojawiających się problemów zdrowotnych wywołanych stanami depresyjnymi, które nasilając się mogły skutecznie ograniczać jej aktywność zawodową. Poważne dolegliwości zdrowotne osoby ubezpieczonej (aczkolwiek niekwalifikowane przez lekarza orzecznika ZUS w okresie od dnia [...] lipca 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2012 r. jako całkowita niezdolność do pracy) mogą usprawiedliwiać jej ograniczoną aktywność na rynku pracy i w całokształcie zaistniałych okoliczności stanowić okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ocena stanu zdrowia z tego punktu widzenia nie musi być stwierdzona w orzeczeniu o całkowitej niezdolności do pracy wydanym przez lekarza ZUS. Całkowita niezdolność do pracy potwierdzona takim orzeczeniem jest bowiem niezależną przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku, która musi zaistnieć w dacie rozstrzygania o przyznaniu tego świadczenia. Rozpatrując ponownie wniosek E. M. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany, mając na względzie przepis art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie wskazanych wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718), orzekł jak w sentencji wyroku.