II SA/Wa 66/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), Protokolant starszy specjalista Ewa Kielak-Niedźwiedzka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251), odmówił J. P. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 53 lat życia, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, wnioskodawca udokumentował 23 lata, 4 miesiące i 13 dni łącznych okresów ubezpieczenia. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, udokumentował 3 lata, 3 miesiące i 5 dni łącznych okresów ubezpieczenia. Ponadto w latach 2009-2011, 2013-2015, 2019-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez stronę zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach w ubezpieczeniu wobec wnioskodawcy nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, która została ustalona u strony dopiero od [...] listopada 2022 r. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęcia ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wyjaśnił ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. J. P. wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której szczegółowo opisał swoją trudną sytuację życiową i zdrowotną związaną przede wszystkim z przebytym w 2022 r. udarem. Wyjaśnił, że przerwy w zatrudnieniu związane były z problemami zdrowotnymi, które pojawiły się u niego w 2006 r. Podniósł, że ostatnio żona znalazła dokumenty na potwierdzenie dodatkowych okresów zatrudnienia przed 1989 r. wynoszących około 9 miesięcy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W piśmie procesowym z dnia 7 maja 2024 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego poparł skargę, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów pomocy prawnej oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 tej ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W ocenie Sądu, z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał ich prawidłowej oceny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł przyznać w niniejszej sprawie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie wystąpiła jedna z ww. obligatoryjnych przesłanek koniecznych do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej skarżącego. Z omawianego przepisu wynika konieczność wykazania, iż ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). W niniejszej sprawie nie można, w ocenie Sądu, mówić o zaistnieniu tak zdefiniowanych szczególnych okoliczności. Jak wynika z ustaleń organu, skarżący na przestrzeni 53 lat życia, przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, posiadał łącznie 23 lata, 4 miesiące i 13 dni udowodnionego okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. W latach 2009-2011, 2013-2015, 2019-2022 nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z akt administracyjnych nie wynika, by ten – niewystarczający do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym – okres odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne był wynikiem nadzwyczajnych zdarzeń, niezależnych od woli skarżącego. Skarżący wskazał wprawdzie, że przyczyną przerw w zatrudnieniu był zły stan zdrowia, jednak należy zauważyć, że w tym okresie wobec skarżącego nie orzeczono niezdolności do pracy (w stopniu całkowitym lub częściowym), co oznacza, że jego stan zdrowia nie uniemożliwiał mu podjęcia zatrudnienia. Jak stwierdził sam skarżący, zdarzenie skutkujące całkowitą niezdolnością do pracy (tj. udar) miało charakter nagły i niespodziewany, nie można więc przyjąć, by miało ono wpływ na poprzednie przerwy w zatrudnieniu. Skarżący nie wskazał również innych okoliczności, które mogłyby stanowić nadzwyczajną przyczynę nieuzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Organ trafnie przyjął zatem, że nie została spełniona jedna z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Należy podkreślić, że organ nie kwestionował tego, że skarżący jest obecnie osobą niezdolną do podjęcia zatrudnienia, jednak przyczyną wydania decyzji odmownej były długotrwałe przerwy w ubezpieczeniu z okresu sprzed powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed [...] listopada 2022 r. Odnosząc się do argumentacji skarżącego dotyczącej odnalezienia dodatkowej dokumentacji, która świadczyłaby o większym niż ustalony przez organ stażu ubezpieczeniowym skarżącego, należy wyjaśnić, że organ wydawał zaskarżoną decyzję w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy zebrany na podstawie dostępnej dokumentacji ubezpieczeniowej. W ocenie Sądu, nie można w tym zakresie zarzucić organowi naruszenia przepisów postępowania regulujących sposób zgromadzenia i oceny materiału dowodowego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.). Okoliczności związane z ujawnieniem nowych dokumentów skutkujących ewentualnym zwiększeniem stażu ubezpieczeniowego skarżącego mogą zostać podniesione w nowym wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, bowiem wydanie zaskarżonej decyzji nie zamyka skarżącemu drogi do ubiegania się o takie świadczenie w przyszłości, pod warunkiem wystąpienia nowych okoliczności (nowych dowodów), które nie były przedmiotem oceny organu w niniejszym postępowaniu. Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie nie naruszył przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, wyczerpująco zgromadził bowiem materiał dowodowy i na jego podstawie ustalił w sposób niebudzący wątpliwości stan faktyczny sprawy, a następnie dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia na podstawie tego przepisu, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji.