II SA/Wa 693/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Andrzej Góraj, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 13 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi M.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 poz. 53 z późn. zm.), odmawiającą przyznania M.W. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Uzasadniając odmowę przyznania żądanego świadczenia w decyzji z dnia [...] listopada 2020 r. Prezes ZUS, przywołując treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawca stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 43 lat, a na przestrzeni 45 lat życia udokumentował jedynie 9 lat, 9 miesięcy i 2 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Organ zaznaczył jednocześnie że pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi nastąpiło [...] stycznia 1999 r. tj. w wieku 23 lat. Ponadto w latach 2001-2002, 2004-2005, 2008-2010, 2010-2015 wystąpiły przerwy w wykonywania przez M.W. zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ wyjaśnił zatem, że przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, ponieważ w ww. przerwach nie orzeczono wobec wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy, która ustalona została dopiero od marca 2019 r. W konsekwencji Prezes ZUS uznał, że w ww. okresach nie istniały przeszkody w podjęciu przez wnioskodawcę zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ zaznaczył nadto, że w przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, jednak wykazany dochód, przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje, aby wnioskodawca pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS uznał zatem, że w przedstawionym stanie faktycznym i prawnym nie ma podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na mocy przepisu art. 83 ww. ustawy. W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M.W. wywodził, że spełnia wszystkie warunki do przyznania mu żądanego świadczenia. Podkreślił, że w momencie gdy zachorował na stwardnienie rozsiane był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej i gdyby nie choroba to kontynuowałby zatrudnienie. Obecnie nie może natomiast podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji stwierdzoną w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Nie posiada też niezbędnych środków utrzymania, gdyż obecnie otrzymuje z ZUS świadczenie uzupełniające przysługujące osobom z orzeczeniem o całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji w wysokości 500 zł miesięcznie. Zakwestionował jednocześnie łączenie przez organ faktu zamieszkiwania z rodzicami z obowiązkiem prowadzenia wspólnego z nimi gospodarstwa domowego. W jego ocenie nie daje to podstaw do obarczania rodziców emerytów całkowitymi kosztami jego utrzymania, leczenia i rehabilitacji oraz jego obowiązkiem alimentacyjnym wobec małoletniej córki. Zaznaczył, że rodzice pomogli mu przezwyciężyć chorobę alkoholową przez którą rozpadła się jego rodzina i przez lata nie mógł znaleźć legalnego zatrudnienia, tylko prace dorywcze w szarej strefie. Choroba alkoholowa była zatem przeszkodą w wykonywaniu przez niego zatrudnienia, a tym samym wypracowaniu wymaganych okresów składkowych,. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2020 r. powtarzając wcześniejszą argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji uzasadniającą odmowę przyznania M.W. świadczenia w drodze wyjątku. Odnosząc się do podniesionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestii choroby alkoholowej wnioskodawcy organ, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wyjaśnił, że alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Nadto, samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią zatem usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Odnosząc się natomiast do kwestii podejmowania pracy bez umowy i bez zgłoszenia do zatrudnienia, Prezes ZUS stwierdził, że był to świadomy wybór wnioskodawcy i nie może być traktowany jako okoliczność, która usprawiedliwia brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią natomiast wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2021 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M.W. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji z powodu naruszenia przepisów art. 83 ust. 1 i 1a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podkreślił, że spełnił wszystkie warunki do uzyskania żądanego świadczenia, ponieważ był osobą ubezpieczoną, o czym świadczą świadectwa pracy, znajdujące się w aktach sprawy i gdyby nie choroba – stwardnienie rozsiane - kontynuowałby zatrudnienie. Zaznaczył też, że nie może obecnie podjąć pracy z uwagi na orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2020 r. o całkowitej niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Podniósł również, że nie posiada niezbędnych środków utrzymania, powtarzając w tym zakresie argumenty przedstawione wcześniej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśnił nadto, że brak wymaganych okresów składkowych spowodowany był podejmowaniem prac dorywczych u nieuczciwych pracodawców i bez opłacania stosownych składek ubezpieczeniowych, ponieważ z powodu choroby alkoholowej latami nie mógł znaleźć legalnego zatrudnienia. Kiedy natomiast wyszedł na tak zwaną "prostą" i podjął pracę w firmie, która zgłosiła go do ubezpieczenia, zachorował i stan jego zdrowia nie pozwala mu dopracować do wieku emerytalnego. Pełnomocnik Prezesa ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację zawartą w zaskarżonej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] listopada 2020 r. w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy K.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest więc związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przyczyną odmowy przyznania M.W. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku skarżącego niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności. Skarżący, który w wieku 43 lat stał się całkowicie niezdolny do pracy posiada faktycznie dosyć krótki staż ubezpieczeniowy wynoszący 9 lat, 9 miesięcy i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a pierwsze udokumentowane zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjął dopiero w wieku 23 lat. Faktem bezspornym są również występujące przerwy w jego ubezpieczeniu w okresach od [...] lutego 2004 r. do [...] lutego 2005 r., od [...] kwietnia 2008 r. do [...] kwietnia 2001 r. oraz od [...] czerwca 2010 r. do [...] czerwca 2015 r., które jak wyjaśnił skarżący były spowodowane chorobą alkoholową, z która wówczas się zmagał. Niezaprzeczalnym jest też, że skarżący w okresach ww. przerw w ubezpieczeniu nie miał orzeczonej całkowitej, ani częściowej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności nie budzą jakichkolwiek wątpliwości i są niesporne. Zdaniem Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotną okolicznością jest jednak to, że skarżący przez dosyć długi czas przed zdiagnozowaniem u niego choroby (stwardnienia rozsianego), która spowodowała jego całkowitą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji, tj. w okresie od [...] czerwca 2015 r. do marca 2019 r. (data powstania całkowitej niezdolności do pracy) pozostawał w ciągłym zatrudnieniu i podlegał ubezpieczeniu społecznemu oraz ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Gdyby zatem nie nagła choroba, która spowodowała jego całkowitą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji miałby możliwość dalszego kontynuowania zatrudnienia, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Uprawnione jest w tej sytuacji stwierdzenie, że w przypadku skarżącego, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia. W sytuacji zatem wystąpienia o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, fakt ten powinien być zbadany przez organ jako jeden z istotnych elementów całokształtu stanu faktycznego sprawy, w aspekcie oceny wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności". W uzasadnieniu swoich decyzji organ pominął natomiast zupełnie powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego oraz przerw w jej ubezpieczeniu. Stąd też nieznane są powody, dla których fakt powstania niezdolności do pracy w okresie nieprzerwanego pozostawania w zatrudnieniu przez prawie 4 lata przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy oraz opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie został uznany przez organ za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes ZUS nie dokonał tym samym wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącego spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] listopada 2020 r. Rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany będzie, mając na względzie dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., dokonać oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz wyjaśnić szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygniecie. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.