II SA/Wa 705/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk, Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2007 r. sprawy ze skargi M. K. – przedstawicielki ustawowej małoletniej A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego W. Z. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług w wysokości 52, 80 ( pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2007 r., [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2006 r., nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku A.K. - małoletniej córce M.K.. Z uzasadnienia powyższej decyzji oraz akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 39/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny Warszawie, po rozpoznaniu skargi M.K. - przedstawiciela ustawowego małoletnich M. i A. K., uchylił decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) z dnia [...] listopada 2005 r., nr [...]. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] października 2005 r. odmawiającą przyznania małoletnim M. i A.K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu A. K.. Sąd w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że organ nie ustalił w sposób dostateczny stanu faktycznego sprawy, bowiem nie wyjaśnił podnoszonej przez M.K. we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku kwestii zatrudnienia zmarłego A.K. na terenie Niemiec. Sąd stwierdził, że Prezes ZUS powinien z urzędu zbadać okoliczności związane z ewentualnym zabezpieczeniem społecznym ojca małoletnich w Niemczech. Organ nie zbadał tego zagadnienia, choć w świetle rozporządzenia Rady (Wspólnoty Europejskiej) z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, mogło ono mieć zasadniczy wpływ na rozstrzygnięcie w rozpatrywanej sprawie. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy o przyznanie A.K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. W rozpoznawanej sprawie powołany przepis nie mógł być zastosowany, gdyż nie wykazano szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia ustawowego. Organ wskazał, że za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia należy uznawać zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynikało, iż w okresie od ustania ostatniego okresu składkowego, jakim było pobieranie zasiłku dla bezrobotnych w czerwcu 1994 r., do zgonu w dniu 9 czerwca 2005 r. tj. przez okres 10 lat i 11 miesięcy, ubezpieczony nie udowodnił jakiegokolwiek okresu zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W tym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolności do pracy, zatem nie występowały przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia objętego ubezpieczeniem społecznym. W celu wyjaśnienia kwestii związanych z zatrudnieniem A.K. w Niemczech, Prezes ZUS przekazał sprawę do Oddziału ZUS w O. z prośbą o potwierdzenie ubezpieczenia ojca dzieci na terenie Niemiec. Pismem z dnia 21 listopada 2006 r. Wydział Realizacji Umów Międzynarodowych ZUS w O.poinformował, że niemiecka instytucja ubezpieczeniowa Deutsche Rentenversicherung w Berlinie nie potwierdziła żadnych okresów ubezpieczenia wymienionego na terenie Niemiec. W sprawie nie natrafiono na jakiekolwiek dowody wskazujące na to, że przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne od 1994 r. do chwili śmierci spowodowana była przyczynami niezależnymi od A.K.. Wykonywanie zaś pracy za granicą bez objęcia jej ubezpieczeniem społecznym nie może być traktowane jako szczególna okoliczność. Był to bowiem świadomy wybór, co do miejsca zamieszkania oraz wykonywania zatrudnienia przez A.K., a z konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego ubezpieczony winien liczyć się przed wyjazdem. Z tych względów nie można było uznać, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem nie spełnienia przez ojca małoletniej A. K. warunków do świadczenia ustawowego. Powołując się na złą sytuację materialną i rodzinną, M.K. wniosła do Prezesa ZUS wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją. We wniosku odwoławczym strona podniosła, że zmarły ojciec małoletniej córki przepracował w Polsce blisko 20 lat i za ten okres opłacane były składki na ubezpieczenie społeczne. Wyjazd A.K. do Niemiec był spowodowany ogromnym bezrobociem w kraju. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2007 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podtrzymał argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów wniosku odwoławczego Prezes ZUS podniósł, że nie kwestionował bardzo trudnej sytuacji na rynku pracy, lecz okoliczność ta nie mogła być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wśród przesłanek określonych w art. 83 powołanej ustawy ustawodawca nie wymienił ograniczonych możliwości zatrudnienia oraz bezrobocia jako czynników warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej przez M.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca wniosła o przyznanie jej małoletniej córce A.K. i pełnoletniemu synowi M.K. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wniosek swój uzasadniła trudną sytuacją finansową podnosząc, iż nie jest w stanie zaspokoić potrzeb bytowych trzyosobowej rodziny z wynagrodzenia w wysokości 1000 zł. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd orzeka wyłącznie kasacyjnie. Oznacza to, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku strony zawartego w skardze, dotyczącego wydania rozstrzygnięcia, co do istoty sprawy, stanowiącej przedmiot zaskarżonej decyzji. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dziecko. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 46 lat ojciec A. K. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 16 lat, 8 miesiąc i 18 dni. W okresie od dnia 1 lipca 1994 r. do dnia zgonu - 9 czerwca 2005 r. nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Wykonując zobowiązanie Sądu, Prezes ZUS ustalił, iż w podanym okresie A.K. przebywał na terenie Niemczech, lecz niemiecka instytucja ubezpieczeniowa Deutsche Rentenversicherung w Berlinie nie odnotowała za ten okres wpływu na rzecz wymienionego składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto w przedmiotowym okresie A.K. nie legitymował się orzeczeniem lekarskim stwierdzającym niezdolność do pracy. Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że A.K. do dnia zgonu miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując należy stwierdzić, że organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy.