II SA/Wa 712/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sławomir Antoniuk, Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2015 r. sprawy ze skargi małoletniego G. W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego E. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję w całości, 2. uchyla poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w całości, 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz małoletniego G. W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego E. W. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] września 2014 r., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 140 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletniemu G. W., reprezentowanemu przez przedstawicielkę ustawową E. W., po jego zmarłym ojcu R. W., z uwagi na brak przesłanki szczególnych okoliczności uniemożliwiającej uzyskanie zmarłemu uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. W. wskazała, że R. W. na skutek niezdolności do pracy wywołanej najpierw trwającą od dzieciństwa chorobą psychiczną, a później także nowotworową, nie miał możliwości świadczenia pracy. Jak wynika bowiem z historii choroby zmarłego, chwile zrównoważonego stanu emocjonalnego w jego życiu były jedynie incydentalne, co stanowiło istotną przeszkodę w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Ojciec dziecka pozostawał w leczeniu psychiatrycznym od 7 roku życia, miał problemy z koncentracją, izolował się od otaczającego go środowiska oraz ujawniał skłonności do stanów dezadaptacji i autoagresji. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2015 r., po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, powinny być spełnione łącznie. Ponadto wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po osobie zmarłej. Podkreślił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w rozumieniu powołanego przepisu. Rozumie się przez nie wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego, stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Organ wskazał, iż ojciec dziecka na przestrzeni 31 lat życia posiadał łącznie 2 lata, 3 miesiące i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych zamiast wymaganych 3 lat tych okresów, a nadto, że od [...] kwietnia 1998 r. do [...] marca 2011 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Stwierdził również, że od [...] czerwca 2003 r. był on trwale częściowo niezdolny do pracy i trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] marca 2011 r. W ocenie Prezesa ZUS analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec ojca dziecka w wymienionym okresie nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS, całkowita niezdolność do pracy. Natomiast orzeczona częściowa niezdolność do pracy od [...] czerwca 2003 r. i stwierdzone schorzenia jedynie ograniczały zmarłemu, a nie uniemożliwiały całkowicie, wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Organ podniósł również, że sama trudna sytuacja materialna rodziny nie może stanowić wystarczającego uzasadnienia do przyznania wnioskowanego świadczenia, które nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym według potrzeb. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie E. W. zarzuciła jej naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a nadto prawa procesowego, tj.: 1) art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędne przyjęcie, że w sprawie nie zaistniały przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, mimo iż w sprawie zachodzą wyjątkowe okoliczności, gdyż zmarły ojciec dziecka był osobą z licznymi zaburzeniami psychicznymi, leczoną psychiatrycznie od wieku dziecięcego, co nie pozwalało mu na podjęcie zatrudnienia, o czym świadczą zaświadczenia lekarskie, 2) art. 7 oraz art. 77 § 1 Kpa, poprzez nierozpatrzenie całości materiału dowodowego i braku należytego wyjaśnienia sprawy, a stąd naruszenie zasady prawdy obiektywnej mające istotny wpływ na wynik sprawy, 3) art. 80 Kpa, poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, 4) art. 107 § 3 Kpa, poprzez jego niezastosowanie, a tym samym zaistnienie istotnych braków w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji, 5) art. 138 § 1 pkt 2 Kpa, poprzez utrzymanie w mocy błędnego rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, zamiast jego uchylenia. Z uwagi na powyższe zarzuty wniosła o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a nadto o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W uzasadnieniu ponownie powołała się na wynikające z dokumentacji medycznej schorzenia psychiatryczne ojca dziecka, istniejące od dzieciństwa, uniemożliwiające mu podjęcie pracy zawodowej. Jej zdaniem właśnie ta przyczyna od niego niezależna była powodem braku uprawień do świadczenia w trybie zwykłym. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoje dotychczasowe ustalenia faktyczne oraz prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748), dalej "ustawa emerytalno-rentowa". Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, i którzy nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczonych – przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa emerytalno-rentowa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, gdyż jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, z drugiej strony zaś przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej "Kpa", stosownie do treści art. 124 ustawy emerytalno-rentowej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 Kpa), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśniania stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzeć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 Kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 Kpa. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił wskazanym wyżej regulacjom i to w stopniu mającym wpływ na treść rozstrzygnięcia. Na wstępie zgodzić się trzeba z organem, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a dopiero następnie uprawnienia wnioskodawcy – członka rodziny pozostałego po osobie zmarłej. Podstawą odmowy przyznania małoletniemu G. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym ojcu R. W., był brak przesłanki szczególnych okoliczności, wskutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ubezpieczeniowego w trybie zwykłym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej uznaje się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Innymi słowy, aby daną okoliczność można było uznać za szczególną, musi mieć ona charakter obiektywny, być niezależna od woli osoby której dotyczy, a osoba ta pomimo największego wysiłku nie była w stanie przezwyciężyć jej skutków. W orzecznictwie zwraca się też uwagę, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności" prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem. Na postawie normy zawartej w art. 83 ust. 1 ustawy, organ podejmuje decyzje, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 1540/14, Lex nr 1658540). Takiej wnikliwości i indywidualizacji w niniejszej sprawie zabrakło, pomimo wyraźnego wskazywania przez przedstawicielkę ustawową małoletniego na każdym etapie postępowania administracyjnego, że to stan zdrowia ojca dziecka był przyczyną niepodejmowania zatrudnienia. Z opinii sądowo-psychiatrycznej z dnia [...] października 2003 r. sporządzonej do sprawy o sygn. akt [...] wynika, że zmarły od 7 roku życia pozostawał w leczeniu psychiatrycznym z powodu zaburzeń emocjonalnych i reakcji nerwicowych, ujawniał skłonności do dezadaptacji i autoagresji. Natomiast lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] listopada 2014 r. stwierdził u niego częściową niezdolność do pracy od [...] czerwca 2003 r., zaś trwałą całkowitą niezdolność do pracy od marca 2011 r. Powyższe jednoznacznie, w ocenie Sądu, wskazuje, iż to względy zdrowotne mogły być powodem braku ubezpieczenia ojca dziecka. Jako przyczyny obiektywne, niezależne od woli zmarłego oraz niemożliwe do przezwyciężenia, mogły stanowić szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej. Nie sposób zgodzić się ze stanowiskiem organu, iż wyłącznie całkowita niezdolność do pracy jako wykluczająca możliwość podjęcia zatrudnienia bądź innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, może być kwalifikowana jako okoliczność szczególna. W orzecznictwie stwierdza się bowiem, że całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 koniecznych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Nawet częściowa niezdolność do pracy, w szczególności spowodowana chorobą psychiczną, może uniemożliwić, a nie tylko utrudnić kontynuowanie zatrudnienia. W tym stanie rzeczy trzeba podzielić stanowisko skarżącej, iż doszło do naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego i procesowego. Rozpoznając sprawę ponownie Prezes ZUS zobowiązany będzie do wnikliwej oceny stanu faktycznego niniejszej sprawy pod kątem wystąpienia przesłanki szczególnych okoliczności w odniesieniu do stanu zdrowia ojca dziecka. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach orzekano na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 powołanej ustawy.