II SA/Wa 717/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), Protokolant specjalista, Maryla Wiśniewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2024 r. sprawy ze skargi C.M. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do emerytury rolniczej w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, działając na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r., poz. 208 ze zm.), odmówił przyznania C. M. emerytury rolniczej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że C. M. od [...] marca 2000 r. jest uprawniona do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, a od [...] czerwca 2016 r. świadczenie to zostało jej przyznane na stałe. Ponadto decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. ZUS Oddział w [...] przyznał stronie od [...] lipca 2022 r. emeryturę pracowniczą, której wypłata została zawieszona z powodu pobierania renty rolniczej wybranej jako świadczenie korzystniejsze. Organ wyjaśnił następnie, że strona wystąpiła z wnioskiem o przyznanie emerytury rolniczej, a decyzją z dnia [...] lutego 2023 r. Kasa odmówiła prawa do tego świadczenia, ponieważ z wymaganego co najmniej 25-letniego okresu podlegania rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, strona udowodniła 21 lat, 2 miesiące i 17 dni tego ubezpieczenia. Od tej decyzji strona złożyła odwołanie do Sądu Okręgowego w [...] , który wyrokiem z dnia [...] czerwca 2023 r. oddalił odwołanie. W dalszej części uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia organ przywołał treść art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i wyjaśnił, że wymienione w tym przepisie przesłanki muszą wystąpić łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ podkreślił, że świadczenie w drodze wyjątku może otrzymać tylko taka osoba, która nie otrzymała prawa do innego ustawowego świadczenia emerytalno-rentowego (z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego lub innego organu rentowego), bowiem świadczenie wyjątkowe nie może być uzupełnieniem świadczenia ustawowego. Tymczasem strona jest uprawniona do dwóch ustawowych świadczeń - renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w kwocie 1.701,22 zł miesięcznie, tj. w kwocie wyższej od najniższej emerytury (od 1 marca 2023 r. wynoszącej 1.588,44 zł), którą strona pobiera na stałe oraz emerytury pracowniczej, której wypłata została zawieszona z uwagi na wybór renty rolniczej jako świadczenia korzystniejszego kwotowo. W ocenie organu, w niniejszej sprawie nie zachodzi zatem przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania ani przesłanka braku świadczenia ustawowego. Tym samym brak było podstaw do przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym. W związku z powyższym organ odstąpił od badania pozostałych przesłanek koniecznych do przyznania emerytury rolniczej w trybie wyjątkowym. C. M. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wskazując, że nie zgadza się z decyzją. W uzasadnieniu skargi skarżąca zakwestionowała zaliczony jej przez organ okres ubezpieczenia, wskazując, że przepracowała 30 lat, zaś rentę dostaje jedynie za 21 lat pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego tego artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sądy administracyjne dokonują kontroli aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej jedynie pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Przedmiotem postępowania organu w tej sprawie było uprawnienie skarżącej do emerytury rolniczej w drodze wyjątku. Materialnoprawną podstawę przyznania tego świadczenia stanowi art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tym przepisem, Prezes Kasy może przyznać emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi lub domownikowi lub członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca nie spełniła warunków określonych w ustawie do przyznania emerytury rolniczej w trybie zwykłym. Organ wydał bowiem w dniu [...] lutego 2023 r. decyzję odmawiającą prawa do tego świadczenia, zaś Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem z dnia [...] czerwca 2023 r. oddalił odwołanie. Kolejnymi przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia w drodze wyjątku są, po pierwsze, szczególne okoliczności, wskutek których wnioskodawca nie spełnił warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, a pod drugie brak niezbędnych środków utrzymania. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie, co oznacza, że niespełnienie nawet jednej z nich skutkuje brakiem możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, organ zasadnie przyjął, że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych dotyczącym przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" zawartej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.), które jednak zachowuje swoją aktualność również w przypadku identycznie brzmiącej przesłanki zawartej w art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" należy odnosić do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym (por. wyroki NSA: z dnia 15 czerwca 2023 r. sygn. akt III OSK 126/22 oraz z dnia 7 października 2021 r. sygn. akt I OSK 4478/21). Za uzasadnione należy uznać odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, ponieważ takie świadczenie co do zasady powinno umożliwiać zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia stanowi możliwie najbardziej zobiektywizowany, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej. W większości przypadków osoby ubiegające się o świadczenia w drodze wyjątku znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji. W związku z tym warunki, na jakich przyznawane są tego rodzaju świadczenia, muszą opierać się na w miarę przejrzystych i jednakowych dla wszystkich zasadach, a odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się spełniać takie kryteria. Natomiast takiego obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia np. kryterium wydatków (por. wyroki NSA: z dnia 3 kwietnia 2024 r. sygn. akt III OSK 1868/23; z dnia 11 stycznia 2024 r. sygn. akt III OSK 207/23 oraz z dnia 18 lipca 2023 r. sygn. akt III OSK 1252/22). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela w całości to stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego. Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników powinno zostać oparte o kryteria możliwie jak najbardziej obiektywne, co wiąże się zasadniczo z przyjęciem, że od dochodu rodziny obliczonego na potrzeby przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" nie należy odliczać poszczególnych wydatków. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium - wydatkami wnioskodawcy, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Sama, nawet najtrudniejsza, sytuacja materialna danej osoby nie jest bowiem podstawą przyznania świadczeń w drodze wyjątku (por. wyroki: NSA z dnia 20 października 2017 r. sygn. akt I OSK 397/17; oraz z dnia 11 stycznia 2024 r. sygn. akt III OSK 207/23). Tym samym dla oceny zaistnienia przesłanki polegającej na braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o dane świadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne. W rozpoznawanej sprawie porównanie dochodu na osobę w jednoosobowym gospodarstwie domowym skarżącej, który w miesiącu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji wyniósł 1701,22 zł brutto, z wysokością najniższej emerytury, tj. 1588,44 zł brutto, nie pozwala przyjąć – w świetle wyżej przedstawionych rozważań, że skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Nie została zatem spełniona jedna z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia, które może zostać przyznane jedynie osobom, które nie osiągają dochodów mogących zapewnić im niezbędne środki utrzymania, tj. co najmniej w wysokości najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Z tej przyczyny organ zasadnie uznał, że zbędne było dokonywanie oceny, czy w niniejszej sprawie zostały spełnione pozostałe przesłanki przyznania emerytury rolniczej w drodze wyjątku. Odnosząc się do zarzutów skargi, należy wyjaśnić, że zasadniczą przyczyną wydania przez organ decyzji odmownej był fakt, że skarżąca uzyskuje świadczenie w trybie zwykłym, co skutkuje tym, że nie jest pozbawiona niezbędnych środków utrzymania. Sposób wyliczenia stażu ubezpieczenia skarżącej nie miał zatem ostatecznie wpływu na treść rozstrzygnięcia organu. Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w rozpoznawanej sprawie nie naruszył przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, wyczerpująco zgromadził bowiem materiał dowodowy i na jego podstawie ustalił w sposób niebudzący wątpliwości stan faktyczny sprawy, a następnie dokonał prawidłowej wykładni art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia na podstawie tego przepisu, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł jak w sentencji.