II SA/Wa 8/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Stanisław Marek Pietras po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. P. od postanowienia referendarza sądowego z 28 września 2017 r. umarzającego postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i odmawiającego przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Komendanta Głównego Policji z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy podwyższenia dodatku służbowego postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie -. Postanowieniem z dnia 28 września 2017 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie umorzył A. P. (dalej także: "skarżący" lub "strona skarżąca") postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Komendanta Głównego Policji z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy podwyższenia dodatku służbowego. W uzasadnieniu powyższego postanowienia referendarz sądowy wskazał, że z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego wynika, iż miesięczny dochód skarżącego oraz jego żony wynosi [...] zł netto, zaś miesięczne wydatki tytułem zaciągniętych zobowiązań oraz kosztów utrzymania mieszkania i innych opłat wynoszą [...] zł miesięcznie. Kwota jaka pozostaje tj. [...] zł w całości przeznaczana jest na żywność oraz utrzymanie córki (zakup podręczników, przyborów szkolnych, ubrania, wydatki szkolne) i utrzymanie pojazdów (paliwo, obsługa bieżąca). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną i 19-letnią córką. Małżonkowie posiadają w ramach współwłasności dom o powierzchni 200 m² (wartość ok. 500.000 złotych), działkę, na której usytuowany jest dom o powierzchni 0,5304 ha oraz drugą działkę o powierzchni 0,0259 ha. Nadto, małżonkowie w ramach współwłasności majątkowej małżeńskiej są właścicielami samochodu osobowego [...] z 2007 r. o wartości 15.000 zł oraz [...] o wartości 7.000 zł. Skarżący oświadczył, że na dochód netto gospodarstwa domowego miesięcznie składa się: emerytura skarżącego w kwocie [...] zł, wynagrodzenie skarżącego z tytułu zatrudnienia na 1/8 etatu w wysokości 185 zł, dochody z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej (taksówki osobowej) w kwocie ok. 1500 zł, wynagrodzenie żony skarżącego z tytułu pracy w kwocie [...] zł – łącznie kwota [...] zł netto miesięcznie. Skarżący dodał, że w związku z pełnioną funkcją społecznego [...] Sądu Rejonowego [...] w K., otrzymuje co miesiąc ryczałt z tytułu zwrotu kosztów ponoszonych w związku ze sprawowanymi przez skarżącego dozorami oraz powadzeniem wywiadów środowiskowych. Miesięczny ryczałt wynosi średnio ok. 500-750 zł. Jako zobowiązania i stałe wydatki miesięczne skarżący wskazał: kredyt hipoteczny, który na moment składania wniosku wynosił 74.000 CHF – miesięczna rata 417,68 CHF tj. ok. 1600 zł, kredyt konsolidacyjny w wysokości 99.946,14 zł – miesięczna rata 1261,95 zł, pożyczki pracownicze 22.060 zł – miesięczna rata 1017 zł, opłaty za media (energia elektryczna, gaz, woda, wywóz śmieci, abonament rtv, podatek od nieruchomości) oraz opłaty za telefony komórkowe i opłaty w związku z prowadzoną działowością taksówki osobowej – łącznie 1450 zł, koszty leków – 120 zł, składka polisy indywidualnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi – 500 zł, polisa PZU – 53 zł. Ponadto, jako stały koszt roczny skarżący wskazał ubezpieczenie majątku ruchomego jak i nieruchomości ok. 2500 zł. Łącznie miesięczne wydatki (bez kosztów utrzymania rodziny), skarżący określił na kwotę [...] zł. Z uwagi na fakt, że dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do rozpoznania złożonego wniosku, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.) wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez nadesłanie dodatkowych dokumentów potwierdzających sytuację finansową skarżącego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nadesłał: decyzję o waloryzacji emerytury, która od dnia 1 marca 2017 r. wynosi netto [...] zł miesięcznie, zaświadczenie o wynagrodzeniu skarżącego w wysokości [...] zł netto miesięcznie z tytułu zatrudnienia na 1/8 etatu, wydruk łącznego raportu okresowego prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej (taksówki osobowej) za okres 05.07.2017 r. – 31.08.2017 r. na kwotę [...] zł oraz zaświadczenie o wynagrodzeniu żony skarżącego w wysokości [...] zł netto miesięcznie z tytułu wynagrodzenia za pracę, które to wynagrodzenie obciążone jest ratą miesięczną 500 zł z tytułu zadłużenia na kwotę 12.000 zł w PKZP oraz ratą miesięczną 277 zł z tytułu zadłużenia na kwotę [...] zł w ramach funduszu mieszkaniowego. Skarżący załączył ponadto zaświadczenie z Koleżeńskiej Kasy Oszczędnościowo-Pożyczkowej przy KWP w K., z którego wynika, że skarżący otrzymał pożyczkę w wysokości 3.800 zł z miesięczną ratą spłaty w wysokości 190 zł - termin całkowitej spłaty przypada na październik 2018 r. oraz kserokopie umów kredytowych tj. umowy o kredyt konsolidacyjny zawartej w dniu 2 czerwca 2017 r. na kwotę 100.026,41 zł rozłożony na 120 równych rat, przeznaczony na potrzeby konsumpcyjne w wysokości 22.265,30 zł, zaś w pozostałym zakresie przeznaczony na spłatę innych zobowiązań kredytowych; umowy o kredyt hipoteczny z dnia 10 marca 2005 r. na wykończenie nieruchomości mieszkalnej w kwocie 125.542,65 zł indeksowanego kursem CHF, wraz z aneksem do tej umowy z dnia 23 czerwca 2010 r. o zwiększeniu kwoty kredytu do kwoty 247.240,65 zł. Z załączonego aneksu do umowy kredytowej wynika, że kwota kredytu była wielokrotnie podwyższana, a ostatnia kwota, o którą kredyt został podwyższony, przeznaczona była na cele konsumpcyjne w kwocie 5.000 zł oraz spłatę kredytu gotówkowego, karty kredytowej, limitów na dwóch rachunkach bankowych oraz kredytu gotówkowego. Skarżący dołączył również wyciągi z 3 własnych rachunków bankowych za ostatnie 3 miesiące oraz z 1 rachunku bankowego żony. Z wyciągu rachunku walutowego wynika dokonywanie spłaty kredytu hipotecznego w wysokości 417,68 CHF (tj. ok. 1.600 zł). Z wyciągu rachunku bankowego skarżącego w [...] wynikają m.in. obciążenia w wysokości 400 zł z tytułu opłaty abonamentowej dla [...], spłata kredytu w kwocie 1261,95 zł, ubezpieczenie w kwocie 53 zł, natomiast wpływy na ten rachunek pochodziły m.in. z tytułu emerytury w wysokości [...] zł, z tytułu sprawowania funkcji kuratora (w kwocie [...] zł w sierpniu 2017 r.; [...] zł w lipcu 2017 r. oraz [...] zł w czerwcu 2017 r.), wpływy pochodzące z płatności kartami zbliżeniowo (w sierpniu 2017 r. na łączną kwotę [...] zł, w lipcu 2017 r. na łączną kwotę [...] zł). Nadto, z powyższego rachunku dokonano również zapłaty II raty za wycieczkę do [...] we wrześniu 2017 r. w kwocie 1130 zł. Z wyciągów z rachunku bankowego skarżącego w [...] wynika, że wpływy na ten rachunek pochodzą głównie z wpłat własnych skarżącego. Z rachunku tego skarżący dokonuje m.in. opłat za media (prąd - 203,31 zł, opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi - 63 zł, gaz 207,63 zł, MPWiK 169,34 zł), ZUS w kwocie 297,28 zł, telefon ok. 74 zł, ubezpieczenie 500 zł, oraz dokonuje spłaty kredytu w kwocie 209 zł oraz pożyczki w kwocie 240 zł Ponadto skarżący w sierpniu 2017 r. dokonał wpłaty zaliczki na wyjazd do [...] w wysokości 861 zł. Wyciąg z rachunku bankowego żony skarżącego wskazuje, że wpływy pochodzą głównie z tytułu wynagrodzenia za pracę. Nadto w czerwcu 2017 r. na rachunek żony skarżącego wpłynęła kwota 5.000 zł od osoby trzeciej. Mając na względzie powyższe, referendarz sądowy uznał, że nie zaistniały przesłanki uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Ponadto referendarz sądowy stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie skarżący zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy. A zatem rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych stało się więc zbędne i postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu. W piśmie z dnia [...] października 2017 r. skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego z dnia 28 września 2017 r. Wnosząc o uwzględnienie sprzeciwu, skarżący stwierdził, iż nie zgadza się ze stanowiskiem referendarza sądowego. Skarżący zaznaczył, że referendarz sądowy całkowicie pominął i nie uwzględnił rat kredytów, jakie spłaca. Bezpodstawnie stwierdził, że zaciągnięte kredyty służyły do polepszenia sytuacji majątkowej, czy też komfortu życiowego – nie mając w tej kwestii żadnych udokumentowanych informacji. Są to dowolne ustalenia. Dalej skarżący podniósł, że nie był w stanie odkładać pieniędzy na ewentualnego pełnomocnika. Zarobione pieniądze w całości przeznaczał na spłatę kredytów i życie. Na utrzymaniu ma uczącą się córkę. Zdaniem skarżącego, posiadanie w rodzinie dwóch samochodów, nie koniecznie świadczy o dobrobycie, gdyż jeden pojazd wykorzystywany jest jako narzędzie pracy, drugi pojazd rok produkcji 2004 ciężko zaliczyć do luksusowych pojazdów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej jako: "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Nie ulega wątpliwości, że warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, jest wykazanie przez wnioskodawcę, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy wyraźnie wskazać, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, czy też prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje się zarówno w doktrynie, jak i judykaturze sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Sądu, referendarz sądowy, wydając sporne postanowienie z dnia 28 września 2017 r., zasadnie przyjął, że sytuacja materialna skarżącego nie przemawia za uznaniem, że w sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Z akt sprawy wynika, że miesięczny dochód rodziny netto za ostatnie trzy miesiące wynosił od [...] zł do [...] zł. Należy ponadto zauważyć, że skarżący posiada we współwłasności majątkowej małżeńskiej dom o pow. 200 m² (wartość ok. 500.000 złotych), działkę, na której usytuowany jest dom o powierzchni 0,5304 ha oraz drugą działkę o powierzchni 0,0259 ha. Nadto, małżonkowie są współwłaścicielami samochodu osobowego [...] z 2007 r. o wartości 15.000 zł oraz [...] o wartości 7.000 zł. Skarżący wskazuje na liczne zobowiązania z tytułu kredytów, jednak z nadesłanych dokumentów wynika, że kwota kredytu hipotecznego była wielokrotnie przez skarżącego podwyższana w licznych aneksach do umowy kredytowej i przeznaczana na cele konsumpcyjne. Również kredyt konsolidacyjny zaciągnięty został przez skarżącego nie tylko na spłatę wielu innych zobowiązań kredytowych ale także na cele konsumpcyjne (22.265,30 zł). Przyznanie prawa pomocy w takiej sytuacji, stanowiłoby w istocie niczym nieuzasadnione przeniesienie na budżet państwa negatywnych skutków decyzji skarżącego dotyczących zaciągania kredytów (czy to związanych z polepszeniem sytuacji majątkowej czy też komfortu życiowego, np. przez zakup wycieczek zagranicznych). Zauważyć należy, że istnieje ukształtowane stanowisko w orzecznictwie sądowym, że argumentem za przyznaniem prawa pomocy nie może być fakt zaciągnięcia przez wnioskodawcę kredytu i spłaty rat miesięcznych. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym, np. poniesienia kosztów prowadzonego postępowania sądowego. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1146/15). Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1146/16). Powyższe rozważania należy także odnieść do kwestii ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Strona posiadająca wskazany majątek i środki pieniężne (płynność finansową), nie może oczekiwać, że koszt ustanowienia adwokata zostanie przeniesiony na ogół obywateli, gdyż do tego sprowadzałoby się przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, tak aby ona mogła zachować dotychczasowy poziom życia, aby mogła spłacić zaciągnięte zobowiązania prywatnoprawne. Koszt ustanowienia pełnomocnika winien być traktowany jako bieżący wydatek w budżecie domowym. Ponadto, zauważyć należy, że będzie to jednorazowy wydatek, strona zapewne będzie miała także możliwość uzgodnienia korzystnego dla siebie sposób spłaty należności. W ocenie Sądu jego poniesienie nie spowoduje uszczerbku w kosztach utrzymania koniecznego skarżącego i jego rodziny. Z przedstawionych okoliczności obrazujących sytuację materialną skarżącego wynika, że uzyskiwane dochody jego rodziny znacznie przewyższają ponoszone niezbędne wydatki. Po odjęciu od wysokości uzyskiwanych dochodów, kwoty podanych comiesięcznych, niezbędnych wydatków (a zatem nie uwzględniając rat kredytów), pozostaje małżonkom kwota około 5600 zł. Oczywiście, od wskazanej kwoty należy odliczyć także koszty wyżywienia, zakupu środków czystości, odzieży, czy pomocy naukowych dla córki, jednakże wysokość dochodów w gospodarstwie domowym skarżącego, nawet po uwzględnieniu niezbędnych wydatków, gwarantuje zaoszczędzenie środków na dodatkowe, inne cele, takie jak np. wydatki na pełnomocnika z wyboru. Jednocześnie, podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie bada się sytuacji majątkowej wnioskodawcy tylko i wyłącznie w granicach jego zdolności zarobkowych, czy też możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym wnioskodawcy, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy również wskazać, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. To, że strona skarżąca korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania sądowego. Ponadto, zauważyć należy, iż strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. m.in. J. P. Tarno /w:/ Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571; podobnie: NSA /w:/ uzasadnieniu postanowienia z dnia 26 września 2014 r., sygn. akt I OZ 781/14). Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd uznał, że nie było podstaw faktycznych i prawnych do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie, wobec czego zaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. W tej sytuacji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - działając na podstawie art. 260 p.p.s.a. - orzekł, jak w sentencji postanowienia