II SA/Wa 817/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spraw.) Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung Ewa Kwiecińska Protokolant: Łukasz Pilip po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2005 r. sprawy ze skargi I. Z. przedstawicielki ustawowej małoletniego D. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2005 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku I oddala skargę II przyznaje adwokatowi H. W. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług obowiązującą w dniu orzekania tytułem nieopłaconej pomocy prawnej. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2005 r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku I. Z. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] stycznia 2005 r. odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku - renty rodzinnej dla syna D. W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./ jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Z akt sprawy nie wynikają jednak szczególne okoliczności na skutek, których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Z. Z. na 46 lat życia posiadał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 7 lat i 29 dni, zaś w dziesięcioleciu poprzedzającym zgon 2 lata, 1 miesiąc i 28 dni. W sprawie nie uznano za szczególną okoliczność, która uniemożliwiała nabycie prawa do renty faktu, że ubezpieczony w okresie od 21 października 1997 r. do zgonu w dniu [...] sierpnia 2004 r., tj. przez okres ponad 6 lat nie udokumentował żadnego okresu składkowego, bowiem we wskazanym okresie był osobą zdolną do pracy, zatem nie istniały przeciwskaznia do kontynuowania zatrudnienia. Wyjaśniono, że zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika. Orzeczenie to jest wiążące dla organu rentowego jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Wskazano, że powołany przepis art. 83 nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach, ponieważ renta w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego powiązanym z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie. Natomiast udokumentowany okres ubezpieczenia wynoszący 7 lat i 29 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 46 lat. Podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze na powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I. Z. zarzuciła błędną wykładnię art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz naruszenie art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa z uwagi na brak wyczerpującego rozpatrzenia i oceny stanu faktycznego sprawy. W uzasadnieniu podniosła, że jedyną sporną kwestią jest uznanie czy zachodzą szczególne okoliczności w zakresie niespełnienia wymagań dających prawo do renty zmarłemu ojcu dziecka. Stwierdzić należy, że podjęcie przez zmarłego Z. Z. jakiejkolwiek pracy, która mogłaby odpowiadać jego stanowi zdrowia i wykształceniu było niemożliwe i w związku z tym nie był on w stanie wypracować okresu niezbędnego do przyznania świadczenia rentowego na ogólnych zasadach. W dniu [...] października 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. podjął wobec zmarłego ojca dziecka decyzję o odmowie przyznania prawa do renty z powodu braku okresu zatrudnienia, co oznacza, że stan zdrowia Z. Z. predestynował go do otrzymania świadczenia rentowego. W dniu [...] marca 2001 r. [...] Zespół do spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w G. zaliczył Z. Z. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności od 1999 r. i orzekł, że niepełnosprawność istnieje od 1981 r. Zmarły ojciec dziecka podjął wszelkie możliwe starania aby podjąć pracę, jednak należy podkreślić, że zarówno jego stan zdrowia jak i niski poziom wykształcenia stanowiły przeszkodę w podjęciu zatrudnienia. Podkreśliła, że zgodnie z wykładnią Naczelnego Sądu Administracyjnego przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i dlatego ta okoliczność nie ma w sprawie większego znaczenia. Ważne są na natomiast powody, dla których wnioskujący o przyznanie świadczenia nie mógł spełnić wymagań potrzebnych do uzyskania renty na ogólnych zasadach. W przypadku Z. Z. był to potwierdzony zły stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzuty skargi podniósł, że z dokumentacji lekarskiej wynika, że zmarły był od kwietnia 1999 r. jedynie częściowo niezdolny do pracy (orzeczenie lekarza orzecznika z dnia [...] października 1999 r.) co nie uniemożliwiało podjęcia zatrudnienia. Orzeczenie lekarskie wskazuje na jedną z przyczyn niezdolności do pracy alkoholizm, który z pewnością mógł wcześniej utrudniać znalezienie i utrzymanie pracy przez ojca dziecka, lecz nie może być uznany za okoliczność szczególną w sprawie. Wyjaśniono, że istotnie sam w sobie staż ubezpieczeniowy nie przesądza jeszcze o braku możliwości przyznania świadczenia, jednakże gdy jest on w oczywisty sposób niewspółmiernie krótki do wieku, konieczne jest wykazanie, że nie mógł być dłuższy z uwagi na trudne do przezwyciężenia okoliczności. W ocenie organu, takie okoliczności w sprawie nie wystąpiły. Biorąc pod uwagę wiek i wykształcenie zmarłego, okres jego aktywności zawodowej wynosi ponad 26 lat, w ubezpieczeniu zaś pozostawał łącznie 7 lat, z czego niespełna 4 lata to zatrudnienie. Nie można zatem uznać, by jedynie częściowa niezdolność do pracy była tą okolicznością szczególną, która uniemożliwiała zmarłemu zatrudnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm./. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany, albowiem nie zostały spełnione wszystkie wymienione w nim przesłanki. Rację ma skarżąca że jedyną sporną kwestią jest uznanie czy zachodzą szczególne okoliczności w zakresie niespełnienia wymagań dających prawo do renty zmarłemu ojcu dziecka. Przede wszystkim niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy jedynie z całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Pamiętać przy tym należy, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Skarżąca wywodzi, że stan zdrowia zmarłego ojca dziecka w powiązaniu z jego wykształceniem był tą szczególną okolicznością, która uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia. Jednakże z treści orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] października 1999 r. wynika, że Z. Z. był osobą częściowo niezdolną o pracy od kwietnia 1999 r. okresowo do października 2002 r. Trzeba mieć też na uwadze, że zgodnie z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych orzeczenie lekarza orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie to zostało potwierdzone opinią biegłych lekarzy sądowych z [...] czerwca 2000 r., zatem stanowi dla organu okoliczność wiążącą w sprawie. Tym samym brak jest spełnienia przesłanki zawartej w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - całkowitej niezdolności do pracy. Zważyć również należy, że orzeczenia powiatowych zespołów orzekania o stopniu niepełnosprawności zgodnie z ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776 ze zm.) wydawane są dla innych celów, a w myśl art. 5 pkt 3 tej ustawy orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o częściowej niezdolności do pracy jest traktowane na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że zaliczenie zmarłego ojca dziecka przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w G. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności od 1999 r. nie jest równoznaczne z całkowitą niezdolnością do pracy. Wprawdzie częściowa niezdolność do pracy Z. Z. utrudniała podjęcie zatrudnienia to nie można uznać, że stanowiła szczególną okolicznością wskutek, której nie spełnił warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Oceniając przebieg aktywności zawodowej zmarłego, zauważyć należy, że przerwy w zatrudnieniu miały miejsce w okresach od 18 listopada 1978 r. do 18 marca 1984 r., od 30 sierpnia 1984 r. do 30 września 1992 r., zatem w latach, gdy nie występowały trudności w znalezieniu pracy i nie istniała częściowa niezdolność do pracy. Natomiast od 21 października 1997 r. do dnia zgonu [...] sierpnia 2004 r. tj. przez okres ponad 6 lat nie został udokumentował żaden okres składkowy. W aktach sprawy nie ma też dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podejmował zatrudnienia z przyczyn od niego niezależnych, które można by uznać za szczególne okoliczności uniemożliwiające zatrudnienie. Zarzut naruszenia przez organ administracji art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię, w świetle przytoczonych rozważań należy uznać za nietrafny. Można się zgodzić ze skarżącą, że krótki staż ubezpieczeniowy zmarłego nie jest przesłanką negatywną przyznania świadczenia, jednak z całą pewnością ani sama ta okoliczność ani częściowa niezdolność do pracy powstała w 1999 r. i podnoszone trudności w uzyskaniu pracy nie mogą być uznane za spełnienie przesłanki szczególnych okoliczności, wskutek których Z. Z. nie spełnia ustawowych warunków do uzyskania świadczeń. Błędny jest również zarzut naruszenia art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa oraz art. 107 § 3 kpa w zakresie niedotrzymania rygorów procedury administracyjnej bez wskazania na czym naruszenie to miało polegać, bowiem istnienie szczególnych okoliczności winno być wykazane przez skarżącą. Skoro w niniejszej sprawie nie została wykazana przesłanka szczególnych okoliczności, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru warunków z art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność sama w sobie przesądzająca o niemożności uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i stąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. zwanej dalej ppsa) orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 ppsa w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), oraz art. 41 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 55, poz. 535 ze zm.), Sąd orzekł o przyznaniu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w wysokości 240 zł, podwyższonych o stawkę podatku od towarów i usług w wysokości 22 %.