II SA/Wa 832/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk Eugeniusz Wasilewski (spr.) Protokolant Monika Michnik - Misterek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2009 r. sprawy ze skargi M. W. przedstawicielki ustawowej małoletnich J. i S. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2009 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] stycznia 2009 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił M. W. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci - J. i S. W., po ich zmarłym ojcu - P. W. W uzasadnieniu podał, iż świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że na przestrzeni 34 lat życia P. W. udokumentował 7 lat, 1 miesiąc i [...] dni łącznie okresu składkowego i nieskładkowego, zaś w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem jego śmierci udokumentowano jedynie 2 lata, 1 miesiąc i [...] dni tych okresów, zamiast wymaganych 5 lat. W latach 1993 - 1995, 1997 - 1999 oraz 2000 - 2007 nie wykonywał on zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych, ponieważ we wskazanych okresach zmarły P. W. nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Jak wynika z akt sprawy, ojciec dzieci podejmował prace dorywcze bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego, jednak podejmowanie pracy bez ubezpieczenia było jego świadomym wyborem, rodzącym określone skutki prawne. Organ dodał również, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała sytuacja materialna wnioskodawczyni, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W dniu [...] marca 2009 r. M. W. skierowała do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, motywując go bardzo trudną sytuacją bytową jej rodziny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, podzielając zawartą tam argumentację. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. W. wyraziła swoje niezadowolenie z wyżej wymienionej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i ponownie wskazała na trudną sytuację bytową swojej rodziny. Podniosła, że w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego organ nie poinformował jej, iż fakt nieudokumentowania pracy zmarłego męża za granicą będzie miał istotne znaczenie w sprawie. W związku z tym starania o zgromadzenie dokumentów potwierdzających legalną pracę P. W. w N. rozpoczęła dopiero po wydaniu zaskarżonej decyzji. Skarżąca stwierdziła również, iż jej mąż do dnia zgonu korzystał z przyznanego mu przez ZUS świadczenia rehabilitacyjnego, w związku z wypadkiem jakiego doznał w trakcie pracy. Wskazała, iż P. W. próbował znaleźć zatrudnienie, jednak w rejonie miejsca jego zamieszkania panowało duże bezrobocie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w wydanych w sprawie decyzjach. Przy piśmie z dnia [...] czerwca 2009 r. skarżąca nadesłała dokumenty dotyczące ubezpieczenia jej zmarłego męża w różnych okresach jego pracy za granicą w latach 1997 - 1998 oraz 2001 - 2007. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne, o ile przepisy ustawy nie stanowią inaczej, sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. przepisami prawa obowiązującego w dniu podjęcia zaskarżonego aktu lub czynności. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zostały należycie zbadane i rozważone, zaś zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W postępowaniu administracyjnym ciężar dowodu spoczywa bowiem na organie, który w tym zakresie obowiązany jest między innymi do przeprowadzenia z urzędu dowodów służących ustaleniu stanu faktycznego sprawy, wystąpienia do strony z żądaniem przedstawienia dowodów na poparcie jej twierdzeń, czy też wystąpienia do innych organów lub instytucji o udzielenie będących w ich posiadaniu informacji bądź udostępnienie dokumentów, mogących przyczynić się do wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych. Rozpatrując przedmiotową sprawę organ nie zbadał faktu, czy przerwy w zatrudnieniu P. W. spowodowane były, jak twierdzi skarżąca, trudnościami w znalezieniu zatrudnienia w związku z występującym na obszarze jego miejsca zamieszkania bezrobociem. Przede wszystkim organ nie wyjaśnił, czy zmarły mąż skarżącej był zarejestrowany we właściwym urzędzie pracy jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy. Ma to istotne znaczenie dla niniejszej sprawy, bowiem ewentualny fakt zarejestrowania się w urzędzie pracy może świadczyć o tym, iż osoba taka dążyła do znalezienia zatrudnienia, celem wypracowania w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Wprawdzie, co do zasady, sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno - rentowej, tym niemniej w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności. Do kwestii tej odniósł się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 stycznia 2002 r. (sygn. akt II SA 3090/01, publ. LEX nr 82808), stwierdzając, że: "Brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych". W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądził kategorycznie, iż sama rejestracja w urzędzie pracy będzie okolicznością szczególną w każdym przypadku (używając wyrazu "można"), co oznacza, że należy tę kwestię rozstrzygać na gruncie konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych. Należy wprawdzie zgodzić się z organem, iż przerwy w ubezpieczeniu P. W. są długie, jednak oceniając kwestię spełniania przez niego przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku należy wziąć również pod uwagę fakt, iż od dnia [...] lutego 2007 r. do dnia zgonu, tj. do [...] maja 2008 r., niemal nieprzerwanie podlegał on ubezpieczeniu społecznemu. Uwzględnienie skargi nie oznacza, że Sąd przesądza o istnieniu podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ale wadliwość postępowania administracyjnego pozwala przyjąć, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z mającym istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia naruszeniem art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa. Rozpatrując sprawę ponownie, organ winien w sposób wnikliwy i wyczerpujący odnieść się do wskazanych wyżej uchybień. Ponadto, w związku z nadesłanymi przez skarżącą do Sądu dokumentami dotyczącymi pracy P. W. za granicą (które zostaną zwrócone skarżącej po prawomocnym zakończeniu niniejszego postępowania), organ powinien wyjaśnić, czy podlegał on z tego tytułu ubezpieczeniu społecznemu, bowiem może to mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł w oparciu o art. 152 powołanej ustawy.