II SA/Wa 841/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung (sprawozdawca), Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska, Janusz Walawski, Protokolant, referent stażysta Katarzyna Skurzyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lipca 2012 r. sprawy ze skargi M. R. - przedstawiciela ustawowego małoletniego L. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...], którą odmówił przyznania M. R. - przedstawicielce ustawowej L. R. - renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżąca na przestrzeni 44 lat życia (na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy) udokumentowała 11 lat, 10 miesięcy i [...] dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz 8 lat, 3 miesiące i [...] dni ubezpieczenia rolniczego. W świadczeniach przypadających przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwyczajnym, udokumentowano 3 lata, 9 miesięcy i [...] dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz opłaconych składek na ubezpieczenie rolnicze. Ponadto organ podał, że w okresie od [...] października 2001 r. do [...] sierpnia 2007 r. wystąpiła przerwa w ubezpieczeniu. Wskazana przez skarżącą okoliczność, iż w okresie od listopada 2002 r. do sierpnia 2007 r. ojciec dziecka przebywał w zakładzie karnym, nie może być uznana za szczególną okoliczność, bowiem nie była to okoliczność niezależna od woli ww. lecz wynikała ze świadomego naruszenia prawa. Odnosząc się do argumentów skarżącej dotyczących wcześniejszych problemów zdrowotnych ojca dziecka organ wyjaśnił, że samo wystąpienie schorzenia nie jest równoważne z niezdolnością do pracy. Natomiast lekarz orzecznik ZUS określił, iż całkowita niezdolność do pracy ojca dziecka powstała od [...] kwietnia 2008 r. stąd też, zdaniem organu, nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu dziecka przezwyciężenie przeszkód do nabycia uprawnień na zasadach ogólnych. Ponadto brano pod uwagę sytuację materialną skarżącej, lecz nie stanowią one jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu spornego świadczenia. W skardze na powyższą decyzję M. R. wniosła o jej zmianę i przyznanie renty w drodze wyjątku. Zaskarżonej decyzji zarzuciła wydanie jej w sposób wadliwy, bez ustalenia wszystkich okoliczności sprawy. Wskazano na długi staż ubezpieczeniowy zmarłego, a nadto choroby w postaci [...] trwającej od 2002 r., wskazywała iż w okresie od [...] sierpnia 2004 r. do [...] sierpnia 2005 r. zmarły miał orzeczony lekki stopień niepełnosprawności, co uniemożliwiło mu podjęcie pracy. Nadto wskazała, iż ojciec dziecka chorował na [...], a także miał [...], musiał być poddawany [...]. Wskazała, iż w okresie pobytu w zakładzie karnym ojciec dziecka pracował w zakładzie karnym, a także na umowach zlecenia. Był zarejestrowany jako bezrobotny w urzędzie pracy, chciał podjąć zatrudnienie, jeśli jakaś praca dla niego by się znalazła i mógłby ją wykonywać. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Podstawę materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. Również szczególna celowość, której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest zatem zobowiązany także do przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien też w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie istotne było ustalenie czy istnieją szczególne okoliczności, z powodu których zmarły M. R. nie nabył uprawnień do świadczenia emerytalno – rentowego w zwykłym trybie. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego. Szczególny charakter okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściową niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być, przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawcy, kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Artykuł 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych sprawy, zmarły w wieku 47 lat M. R. posiada udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 11 lat, 10 miesięcy i [...] dni oraz 8 lat, 3 miesiące i [...] dni okresów ubezpieczenia rolniczego. Łącznie okres ubezpieczenia wyniósł więc 20 lat, 2 miesiące i [...] dni i jest to okres znaczny. Natomiast, jak wskazywała to skarżąca zarówno we wniosku o przyznanie renty rodzinnej jak i o ponowne rozpatrzenie sprawy, ojciec dziecka był osobą od wielu lat (co najmniej od 2002 r.) chorą na [...], co skutkowało koniecznością [...]. W aktach sprawy brak jest dokumentacji lekarskiej, na którą powołuje się skarżąca. W tej sytuacji nie można wykluczyć, iż ograniczenia jego aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi zmniejszającymi możliwość zatrudnienia na rynku pracy. Należy również podkreślić, iż ojciec dziecka, na co wskazuje skarżąca, poszukiwał pracy, był zarejestrowany jako bezrobotny, pracę znajdował. Nawet już w okresie, gdy został orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS (z dnia [...] listopada 2011 r., a więc wydaną po śmierci ojca dziecka) uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] maja 2008 r., pracował, bowiem okres ostatniego zatrudnienia przypada na [...] kwietnia 2010 r. do [...] sierpnia 2010 r. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika natomiast, iż od września 2010 r. do czerwca 2011 r. M. R. przebywał w szpitalu, natomiast zmarł w dniu [...] czerwca 2011 r. Te wszystkie okoliczności nie zostały przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnione, nadto nie zostały również wyjaśnione kwestie podnoszone przez skarżącą, iż w okresie pobytu zmarłego w zakładzie karnym pracował on w tych latach w zakładzie karnym, a także na umowy zlecenia. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany jest zatem dokonać subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83, z uwzględnieniem poczynionych wyżej rozważań oraz uczynić zadość zasadzie prawdy obiektywnej w prowadzonym postępowaniu i należycie uzasadnić wydaną decyzję. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji wyroku.