II SA/Wa 939/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Andrzej Góraj (spr.), Protokolant referent stażysta Natalia Grzelak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich M. R., M. R. i M. R. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] listopada 2022 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] września 2020 r. o odmowie przyznania małoletnim M., M. i M. R. reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego M. R. (dalej także jako "wnioskodawca" lub "skarżący") renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną" jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Wyjaśnił także, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przypomniał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo wskazał, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Po ponownej analizie sprawy organ podkreślił, że nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których matka dzieci nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie zostało wykazane, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Jak ustalił to organ, matka wnioskodawców na przestrzeni 27 lat życia – ma udokumentowany tylko 1 rok, 10 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jak zaś podkreślił to organ, przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia osoby ubezpieczonej. Organ podkreślił, że okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8.02.2002 r. sygnatura akt II SA 2235/01 dostępny w LEX nr 82805). Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...].07.2022 r. wynika, że trwała niezdolność do pracy matki dzieci powstała od listopada 2021 r. Z tego organ wywiódł, ze we wcześniejszym okresie brak było przeszkód w wykonywani przez nią pracy. Zwrócono też uwagę, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Z akt sprawy wynika, że obecny dochód rodziny strony wynosi 6414,45 zł. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi więc 1603,61 zł. Dochód ten nie pozwala w ocenie organu stwierdzić, że strona pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Podkreślono, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2022r. wynosi 1338,44 zł brutto (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygnatura I OSK 2248112; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.06.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1851/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http;//orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stała się przedmiotem skargi wnioskodawców do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie 1. art. 7, 10 § 1, 77 § 1, 79a § 1,80, 107 § 3 oraz 138 § 1 pkt 1 kpa mające wpływ na wynik sprawy poprzez nieprzeprowadzenie w sposób właściwy i wyczerpujący postępowania wyjaśniającego, co spowodowało bezpodstawne utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, 2. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 504) ("uerfus") poprzez jego błędną wykładnię i bezpodstawne uznanie, że małoletni M. R., M. R. i M. R. nie spełniają kryteriów by otrzymać rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłej matce. W uzasadnieniu podkreślono, że matka jego dzieci P. S., po ukończeniu szkoły zawodowej w 2013 r. pierwsze dziecko urodziła w 2015 r., drugie w 2017 r., a trzecie w 2019 r. W konsekwencji, musiała w całości poświęcić się wychowywaniu małych dzieci i z tego powodu nie mogła podjąć pracy zawodowej. W 2019 r. P. S. zachorowała na depresje — najpierw poporodowa, a następnie zwykłą. Depresje tą pogłębiały różne dodatkowe nieszczęśliwe wydarzenia, jak śmierć lej ojca w 2012 r. oraz choroby i pobyty dzieci w szpitalu. Mimo że P. S. podejmowała leczenie depresji, niestety w dniu [...] grudnia 2021 r. popełniła samobójstwo. Podkreślono także, iż organ zlekceważył twierdzenia strony, że choroba - co w przypadku depresji jest regułą -rozwijała się już dużo wcześniej. W konsekwencji możność podjęcia pracy mogła być problematyczna. Prezes ZUS jednak tej kwestii w żaden sposób nie wyjaśnił, stwierdzając jedynie ironicznie, że nie może "po omacku" szukać dowodów w sprawie. Prezes ZUS nie poinformował strony, jakie dokumenty powinien przedłożyć, by jego wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. To rażące nierespektowanie obowiązku informacyjnego organu administracji wynikającego z art. 9 kpa znalazło wyraz w stwierdzeniu Prezesa ZUS w zaskarżonej decyzji, że organ "jedynie weryfikuje przedstawione dowody i je ocenia". Twierdzenie to świadczy w ocenie strony o ignorowaniu zasady informowania stron wynikającej z art. 9 kpa. Zwrócono też uwagę na to, że Prezes ZUS nie dokonał nawet przybliżonej wykładni pojęcia "niezbędne środki utrzymania" i nie sprawdził, czy skarżący mają takie "niezbędne środki utrzymania" nie biorą np. w ogóle pod uwagę, że skarżący spłaca znaczny kredyt. W związku z powyższym skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie prawa do renty w drodze wyjątku. Prezes zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem, skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Podkreślenia wymaga również to, że Sąd bada poprawność wydanej decyzji odnosząc się do stanu prawnego i faktycznego istniejącego w chwili rozstrzygania sprawy przez organ. Późniejsze zmiany np. w zakresie stanu faktycznego, co do zasady mogą usprawiedliwiać próby wszczynania postępowań w trybach nadzwyczajnych lub, jak w sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku, mogą być powodem do składania nowych wniosków o przyznanie spornego świadczenia. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawców, przez pryzmat art. 83 ust.1 ustawy o Emeryturach i Rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 – tekst jedn.). W/przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są : - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, -niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności, muszą występować łącznie w chwili wydawania decyzji przez organ, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc uwypuklonej w skarżonej decyzji kwestii nie istnienia po stronie zmarłej matki dzieci okoliczności faktycznych, potwierdzających istnienie ostatniej z w/w przesłanek omawianego przepisu, w ocenie tut. Sądu organ prawidłowo uznał, iż stan faktyczny sprawy nie wyczerpuje owej ostatniej z wymienionych w art.83 przedmiotowej ustawy, okoliczności. Analizując przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnienia wymaga to, iż nie zawierają one definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła więc konieczność wypracowania przez judykaturę i organy administracji sposobu rozumienia tego pojęcia. Należy przychylić się do stanowiska organu (potwierdzanego od wielu lat stosownymi wyrokami Sądów administracyjnych obydwu instancji), iż metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Za uzasadnione należy bowiem uznać twierdzenie, iż najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia co do zasady zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić przy tym wypada, iż chodzi tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie jak wyżej, stanowi więc obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. W świetle w/przedstawionych wywodów uznać należało, iż organ właściwie przyjął, że po stronie wnioskodawców nie istnieje wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie skarżących, na dzień wydawania skarżonej decyzji przewyższał kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe powoduje więc w konsekwencji niemożliwość zastosowania wobec strony dyspozycji art.83 omawianej ustawy, i przyznania renty rodzinnej w trybie specjalnym. Analizując skarżoną decyzję tut. Sąd pragnie podkreślić, iż omawiany przepis prawa nie przewiduje przesłanki "należytego zaspokojenia potrzeb wnioskodawcy" czy "zaspokojenia wszelkich potrzeb". Stąd więc organ zasadnie nie odnosił się w swoim rozstrzygnięciu do rzeczywistych potrzeb wnioskodawców i rzeczywistych kosztów utrzymania. Nawiązywanie do owych subiektywnych przesłanek, prowadziłoby bowiem do naruszenia zasady równego traktowania wszystkich beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. W tym miejscu należało też dodatkowo podkreślić, iż nawet trudna sytuacja materialna i zdrowotna strony, nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie omawianego świadczenia. Nie jest ono bowiem świadczeniem o charakterze odpowiadającym zapomodze społecznej. Przedmiotowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, nie uniemożliwia natomiast wystąpienia w przyszłości z tożsamym wnioskiem, gdyby sytuacja materialna strony uległa zmianie. Biorąc pod uwagę powyższą konkluzję, bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostawało to, czy matka dzieci z usprawiedliwionych szczególnymi okolicznościami przesłanek nie wypracowała świadczenia w trybie zwykłym. Nawet bowiem, gdyby istotnie okoliczność ta miała miejsce to nie zmieniałoby to tego, że w odniesieniu do strony brak jest spełnienia przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśniając problematykę niezbędnych środków utrzymania koniecznym jest także podkreślenie, że Sąd administracyjny rozpoznając niniejszą sprawę jest zobligowany do czuwania zarówno nad słusznym interesem strony, jak też do czuwania nad interesem wszystkich osób, które przez wiele lat (często nie bez wielkich wyrzeczeń), odprowadzały składki na ZUS tworząc Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Nie można przecież abstrahować od tego, że przyznanie prawa do renty czy emerytury w trybie szczególnym, obciąża de facto innych beneficjentów systemu ubezpieczeń społecznych. Z tych więc względów, zarówno organ , jak i Sąd administracyjny zmuszone są do bardzo restrykcyjnego stosowania przepisów prawa regulujących omawianą materię i unikania dokonywania ich wykładni rozszerzającej mogącej w efekcie krzywdzić osoby tworzące swoimi składkami fundusz. Niezależnie od powyższego, w ocenie składu orzekającego organ poprawnie wywiódł brak istnienia okoliczności faktycznych potwierdzających istnienie pierwszej z wymienionych na wstępie rozważań przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Jak to już wskazano wyżej należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Przechodząc w tym zakresie do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż matka dzieci na 27 lat życia wypracowała jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okolicznością niewymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez nią w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do wieku. W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły uprawnionemu wypracowania stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w życiu zmarłej istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały podejmowanie jej zatrudnienia. Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie, strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w sytuacji zdrowotnej zmarłej. Odnosząc się do w/w materii, Sąd podzielił argumenty organu, iż jedynie skutecznym dowodem dla wykazania braku możliwości podjęcia zatrudnienia z przyczyn zdrowotnych jest orzeczenie lekarza orzecznika ZUS potwierdzające ową okoliczność. Taki dowód organ z urzędu przeprowadził w niniejszej sprawie zasięgając opinii lekarza orzecznika. Jeśli strona skarżąca nie zgadzała się z owym orzeczeniem uznając, ze niezdolność do pracy matki dzieci istniała już wcześniej niż stwierdził to lekarz, mogła skorzystać z trybu odwoławczego zwracając się do Komisji Lekarskiej o ponowne przeanalizowanie tej problematyki. Skoro jednak strona nie skorzystała z tej możliwości (jedynie skutecznej dla wykazania swoich twierdzeń), to na obecnym etapie postępowania utraciła możliwość skutecznego zarzucania organowi braku inicjatywy dowodowej czy braku informowania o środkach dowodowych. O możliwości odwołania się do Komisji Lekarskiej strona została bowiem pouczona w orzeczeniu lekarza orzecznika. Tut. Sąd ma oczywiście świadomość, iż powyższa teza może być postrzegana jako "bezduszna". Należy jednakże mieć na względzie to, że sąd administracyjny nie stanowi prawa a jest jedynie tzw. sądem prawa. Odmiennie więc niż sądy powszechne, nie może kierować się szeroko rozumianymi zasadami współżycia społecznego i przedkładać interesu indywidualnego strony, nad literę prawa. Nie może także ingerować w treść przepisów prawa, gdyż jest to wyłączne uprawnienie ustawodawcy. Co zaś się tyczy zarzutu naruszenia przez organ art. 10 K.p.a. to z uwagi na jego ogólnikowość nie mógł zostać uwzględniony. Autor skargi nie wskazał bowiem tego, jakich to ewentualnie dowodów czy twierdzeń nie zgłosił w wyniku powyższego uchybienia. W świetle powyższego, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ocenił stan faktyczny i dokonał prawidłowej subsumcji normy prawnej, stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.).