II SA/Wa 946/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Asesor WSA Michał Sułkowski (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 października 2022 r. sprawy ze skargi H.H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę. H. H. w piśmie z 26 stycznia 2022 r., sprecyzowanym w piśmie z 18 lutego 2022 r., zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") o przyznanie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ustawa zaopatrzeniowa") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku skarżący odwołał się do decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] grudnia 2021 r. znak: [...], którą na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej oraz art. 149 § 3 K.p.a., odmówiono wszczęcia postępowania w sprawie zakończonej prawomocną decyzją z [...] marca 2021 r. znak: [...] odmawiającą H. H. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy z uwagi na to, że Komisja Lekarska nie stwierdziła u skarżącego niezdolności do pracy przed [...] stycznia 1998 r. oraz nie udowodnił on co najmniej pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności. Skarżący wywiódł, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest rażąco krzywdząca i niesprawiedliwa, bowiem stan jego zdrowia systematycznie się pogarsza, a schorzenia, na które cierpi i choruje zagrażają jego życiu i zdrowiu, powodują wyniszczenie jego organizmu do takiego stopnia, że zagrażają normalnej egzystencji i nie pozwalają na wykonywanie nawet najprostszych czynności. Następnie, odwoławszy się do treści art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, H. H. stwierdził, że spełnia warunki przyznania wnioskowanego świadczenia. Po pierwsze, jak wywiódł, był ubezpieczony i opłacał składki na ubezpieczenie społeczne. Po drugie wskazał, że wystąpiły wobec niego szczególne okoliczności, które wykluczały trwale aktywność zawodową, bez możliwości przezwyciężenia ich skutków. Jak skonstatował, były to przyczyny niezależne od jego woli, niezawinione, wynikające ze splotu obiektywnych okoliczności. Po trzecie, zauważył, że w aktach sprawy znajduje się dokumentacja potwierdzająca, że jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Po czwarte, podniósł, że sytuacja finansowa, w jakiej się znajduje jest wyjątkowo tragiczna. Stwierdził, że żyje bardzo skromnie, biednie i w niedostatku, brakuje mu środków finansowych na utrzymanie i leczenie. H. H. stwierdził, że choruje od sześciu lat. Wskazał, że utrzymuje się z zasiłku stałego i zasiłku okresowego z pomocy społecznej. Ponadto, wspiera go chora żona, która również żyje w niedostatku. Podał, że nie posiada żadnego majątku. Mieszka z żoną w starym, zniszczonym budynku gospodarczym. Prezes ZUS decyzją z [...] kwietnia 2022 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy zaopatrzeniowej, odmówił H. H. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ administracji, przywoławszy w uzasadnieniu treść przepisu powołanego w podstawie prawnej wydania decyzji, stwierdził, że przewidziane w nim warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Następnie Prezes ZUS zauważył, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż H. H. na przestrzeni 53 lat, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował tylko 8 lat, 6 miesięcy i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto, zarówno w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, jak i w dziesięcioleciu przypadającym przez dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 22 dni okresu składkowego. Jak wywiódł organ administracji, nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że w latach 1989 – 1991, 1995 – 1997, 1998 – 2006, 2006 – 2018 i 2018 – 2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez H. H. zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przy rozstrzyganiu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są natomiast powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ta nie miała wpływu. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Do czasu ustalenia całkowitej niezdolności do pracy, tj. do [...] września 2019 r., nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. H. H. w piśmie z 29 kwietnia 2022 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z [...] kwietnia 2022 r., wnosząc o jej uchylenie oraz stwierdzenie, że przysługuje mu prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarżący stwierdził, że zaskarżona decyzja jest niesprawiedliwa, niezgodna z prawem i stanem faktycznym. Wywiódł, że obecny stan zdrowia, po krwotokach i wylewach, które miały miejsce w kwietniu 2022 r. i wcześniej oraz systematycznie pogarszający się stan zdrowia, zagraża jego życiu, natomiast wyniszczenie organizmu nadal zagraża jego egzystencji. Następnie H. H. podniósł, że spełnia warunki przyznania wnioskowanego świadczenia. Stwierdził, że jako osoba ubiegająca się o rentę w drodze wyjątku był ubezpieczony i opłacał składki na ubezpieczenie społeczne. Podniósł, że w jego sytuacji życiowej wystąpiły i nadal występują szczególne okoliczności, które wykluczają go trwale z aktywności zawodowej, bez możliwości przezwyciężenia tych skutków. Dodał, że wszystkie powstałe i zaistniałe okoliczności były od niego niezależne, niezawinione przez niego, a wynikały ze splotu wydarzeń, na które nie miał wpływu. Zarzucił, że w zaskarżonej decyzji nie uwzględniono orzeczeń Komisji Lekarskiej ZUS z [...] lutego 2021 r. oraz Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. Zaznaczył, że jego stan zdrowia nadal się pogarsza i w sposób niebudzący wątpliwości zagraża jego życiu i zdrowiu, na co również nie ma żadnego wpływu. Oświadczył, że sytuacja finansowa, materialno-bytowa i życiowa, w jakiej się znajduje, jest tragiczna, wskazując, że żyje bardzo biednie i w niedostatku, brakuje mu niezbędnych środków finansowych na utrzymanie i leczenie. H. H. ponownie wskazał, że choruje od 6 lat. Podał też, że nie posiada żadnego majątku, mieszka w budynku o bardzo niskim standardzie. Dalej skarżący wywiódł, że Prezes ZUS powinien bezwzględnie kierować się zasadą praworządności, a ponadto związany jest rygorami procedury administracyjnej, musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a zatem ma podejmować wszelkie kroki w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i sprawiedliwego załatwiania sprawy. Zobowiązany jest również w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić materiał dowodowy oraz uzasadnić w sposób jasny, zrozumiały i niebudzący wątpliwości podjęte rozstrzygnięcie. W ocenie skarżącego, w sprawie zakończonej zaskarżoną decyzję Prezes ZUS nie wywiązał się z wymienionych obowiązków. H. H. podniósł także, odwołując się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 marca 2000 r. sygn. akt II SA 2453/99, że art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczonego. Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując w odpowiedzi na skargę stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. H. H. w piśmie z 19 czerwca 2022 r. podtrzymał zarzuty i wnioski skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291 ze zm. – stan prawny na dzień wydania zaskarżonej decyzji; dalej powoływana jako "ustawa emerytalna"). Zgodnie z nim, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice przyznanego Prezesowi ZUS uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie, zatem – jak trafnie stwierdził Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - niespełnienie nawet jednej z nich skutkuje odmową przyznania świadczenia. W sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją nie budzi wątpliwości, że H. H. nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej z powodu całkowitej niezdolności do pracy. W aktach sprawy znajduje się orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z [...] lutego 2021 r. nr [...], zgodnie z którym skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy od [...] września 2019 r. Powołane orzeczenie wydano po dokonaniu analizy zgromadzonej dokumentacji chorobowej, w tym dołączonej do sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS. Komisja Lekarska rozpoznała u skarżącego toksyczne uszkodzenie wątroby, wodobrzusze, żylaki przełyku II st., przewlekłe zapalenie żołądka i małopłytkowość wtórną, kwalifikując chorobę zasadniczą - zgodnie z Międzynarodową Statystyczną Klasyfikacją Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 - pod symbolem K70. W sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją Prezes ZUS nie zakwestionował także tego, że skarżący nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ administracji stwierdził jednak, że w sprawie nie występuje trzecia z przesłanek umożliwiających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie znalazł bowiem podstaw do wniosku, że niespełnienie wymagań dających H. H. prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym jest spowodowane szczególnymi okolicznościami. W ocenie Sądu, analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że Prezes ZUS – mając na względzie, z jednej strony wykazane w dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych okresy zatrudnienia skarżącego, a z drugiej strony uzasadnienie złożonego przez niego wniosku z 26 stycznia 2022 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku - podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, wyczerpująco zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, po czym dosedł do trafnego wniosku, że w sprawie nie ma podstaw, by stwierdzić, iż to z powodu szczególnych okoliczności H. H. nie nabył prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Po pierwsze, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie, bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Po drugie, postępowanie administracyjne zakończone zaskarżoną decyzją zostało wszczęte na wniosek H. H.. Zatem to on powinien w toku postępowania administracyjnego przedstawić, albo przynajmniej wskazać dowody na istnienie okoliczności stanowiących podstawę przyznania wnioskowanego świadczenia. Obowiązkiem organu administracji jest oczywiście wszechstronne wyjaśnienie i rozpatrzenie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, tak aby jej stan faktyczny nie budził wątpliwości (art. 7, art. 77 § 1 K.p.a.). Nie jest jednak rolą organu "poszukiwanie" dowodów, jeżeli taka potrzeba nie wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego. Po trzecie, zarówno w uzasadnieniu wniosku z 26 stycznia 2022 r., jak i skargi wniesionej do Sądu, H. H. stwierdził, że: (1) w jego sytuacji "(...) wystąpiły szczególne okoliczności (...), które wykluczają (go) z aktywności zawodowej (...)"; (2) "(...) wszystkie powstałe i zaistniałe okoliczności były niezależne od (jego) woli, były niezawinione (przez niego), a wynikały ze splotu wydarzeń, na które nie miał wpływu (...)". Po czwarte, jedyną skonkretyzowaną przez skarżącego okolicznością, która mogła skutkować brakiem możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej działalności zarobkowej był stan zdrowia. H. H. , ani we wniosku z 26 stycznia 2022 r., a nie po wydaniu zaskarżonej decyzji (w skardze do Sądu), nie przedstawił jakichkolwiek innych niż stan zdrowia okoliczności, które – wedle jego twierdzenia – miały stanowić niezawinione i niezależne od niego przeszkody w wykazaniu aktywności zawodowej. Po piąte, zarówno we wniosku z 26 stycznia 2022 r., jak i w skardze do Sądu, H. H. stwierdził, że choruje od sześciu lat - zatem od 2016 r. Po szóste, z prawidłowych ustaleń Prezesa ZUS odzwierciedlonych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wynika, że do czasu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy ([...] września 2019 r.), czyli w ciągu 53 lat życia, H. H. udokumentował 8 lat, 6 miesięcy i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W okresie dziesięciu lat przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, tj. od [...] września 2009 r. do [...] września 2019 r. udokumentował jedynie 22 dni okresu składkowego. Co więcej, w latach 1989 – 1991, 1995 – 1997, 1998 – 2006, 2006 – 2018 i 2018 – 2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia. Po siódme, z powyższego wynika, że z jednej strony, skarżący nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe przez bardzo długie, nawet wieloletnie okresy (od 1998 r. do 2006 r., od 2006 r. do 2016 r.) w czasie, gdy zgodnie z zawartą zarówno we wniosku, jak i w skardze informacją, nie chorował, a co za tym idzie nie było podstaw do stwierdzenia, że zachodziły wówczas szczególne okoliczności uniemożliwiające mu podjęcie pracy. Z drugiej, strony już w czasie, w którym zgodnie z podawaną przez siebie informacją chorował (od 2016 r.), podejmował zatrudnienie (w 2018 r., jako osoba wykonująca umowę agencyjną lub umowę zlecenia). Po ósme, w świetle powyższego Prezes ZUS nie miał podstaw do stwierdzenia, że przed dniem, na który określono w orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS powstanie całkowitej niezdolności do pracy, H. H. nie mógł wskutek szczególnych okoliczności spełnić warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Reasumując, kontrola zaskarżonej decyzji nie dała podstaw do stwierdzenia, że została ona wydane z naruszeniem prawa materialnego lub przepisów postępowania. Brak jest podstaw do uznania, że w postępowaniu nie wyjaśniono wszystkich kwestii mających wpływ na rozstrzygnięcie sprawy zainicjowanej wnioskiem skarżącego z 26 stycznia 2022 r. Uzasadnienie decyzji odpowiada prawu. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.