II SA/Wa 947/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube Sędziowie WSA Jacek Fronczyk Ewa Marcinkowska (spr.) Protokolant Referent stażysta Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2012 r. sprawy ze skargi S. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] o odmowie przyznania małoletniemu S. L. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] października 2011 r. J. L. - przedstawicielka ustawowa małoletniego wówczas S. L. - wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że staż pracy zmarłego ojca dziecka wynosił [...] lata, [...] miesięcy i [...] dni, w tym [...] lat, [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych oraz [...] rok, [...] miesięcy i [...] dni okresów nieskładkowych. Wskazała, że zmarły był kierowcą zawodowym i posiadał uprawnienia do prowadzenia wszystkich pojazdów. Po doznaniu złamania obu kończyn dolnych w [...] r. nie miał możliwości podjęcia pracy jako kierowca, ponieważ jedna z nóg była krótsza. Mimo tych okoliczności ZUS nie przyznał mu prawa do rent w trybie zwykłym. W dalszej części wniosku podała, że w okresie kiedy jej mąż nie mógł podjąć pracy rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. Była to działalność handlowa na targowiskach. Wyjaśniła, że jej mąż pracował w ramach tej działalności. Podkreśliła, że jej syn, uczący się w szkole ponadgimnazjalnej, pozostaje na jej wyłącznym utrzymaniu. Wskazała także, że uzyskuje dochody z tytułu pracy w biurze rachunkowym w wysokości [...] zł netto. Stałe miesięczne koszty utrzymania wynoszą zaś [...] zł. W konkluzji wskazała, że jej małoletni syn spełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS, rozpoznając powyższy wniosek, decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Podał również, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS podniósł, że z dokumentacji, zawartej w aktach rentowych, wynika, że zmarły w wieku [...] lat ojciec dziecka posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące [...] lata, [...] miesięcy i [...] dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci – zamiast [...] lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko [...] miesiąc i [...] dni tych okresów. Wskazał także, że okresy składkowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym [...] udowodnionych okresów składkowych. W latach [...] – [...] ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. W wymienionym okresie nie miał on orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia w celu nabycia przez ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. J. L. złożyła od powyższej decyzji wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku podniosła, że jej syn spełnia wszystkie przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podniosła również, że jest w trudnej sytuacji materialnej. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] marca 2012 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] stycznia 2012 r. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że renta rodzinna w drodze wyjątku na rzecz małoletniego syna wnioskodawczyni nie może być przyznana, ponieważ nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są powody niespełnienia wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W dalszej części uzasadnienia decyzji Prezes ZUS wskazał, że orzeczeniem z dnia [...] października 1997 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, że ojciec dziecka był zdolny do pracy. Następnie orzeczeniem z dnia [...] listopada 2010 r. lekarz orzecznik ZUS ustali, że ojciec dziecka był trwale częściowo niezdolny do pracy od czerwca 2008 r. oraz trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] sierpnia 2010 r. (tj. od dnia zgonu). Organ zaznaczył, że zgodnie z art. 14 ust. 2 ustawy emerytalnej, jeżeli nie ma możliwości ustalenia daty niezdolności do pracy, natomiast ustalono okres, w którym niezdolność do pracy powstała, za datę powstania niezdolności do pracy przyjmuje się datę końcową tego okresu. W przypadku ojca dziecka za dzień powstania częściowej niezdolności do pracy przyjmuje się zatem [...] czerwca 2008 r. Organ ponownie zaznaczył, że w okresie od [...] lipca 1997 r. do [...] czerwca 2010 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby przez ponad [...] lat ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności. Organ podkreślił, że całkowita niezdolność do pracy została wobec ojca dziecka orzeczona od [...] sierpnia 2010 r. Zdaniem organu nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiłyby kontynuowanie zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ zaznaczył też, że w myśl art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oceny niezdolności do pracy i jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi zatem orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Reasumując, organ stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że ojciec dziecka nie spełnił warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią natomiast wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawanie według potrzeb, nawet gdy potrzeby są uzasadnione. Skargę na powyższą decyzję wniósł reprezentowany przez matkę J. L. – S. L., który uzyskał pełnoletność w dniu [...] kwietnia 2012 r. W uzasadnieniu skargi S. L. podniósł, że zaskarżona decyzja nie zawiera uzasadnienia faktycznego i prawnego. Zarzucił również brak oceny okoliczności faktycznych z punktu widzenia przesłanek materialnoprawnych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zaznaczył, że ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". Wyjaśnił, że zmarły ojciec uległ wypadkowi w [...] r., w wyniku którego złamał obydwie nogi. W efekcie wypadku jedna z nóg była krótsza. Do czasu wypadku pracował jako kierowca zawodowy. Ubiegał się o rentę, ale jej nie otrzymał, ponieważ zdaniem lekarza orzecznika był zdolny do pracy jako kierowca. W ocenie skarżącego nie było to zgodne z prawdą. Zmarły niejednokrotnie podejmował próby zatrudnienia, ale bez powodzenia. Był bardzo schorowanym człowiekiem. Mimo tego lekarz orzecznik ZUS dopiero od [...] r. uznał jego częściową niezdolność do pracy, a całkowitą w chwili śmierci. W ocenie skarżącego powyższe fakty stanowią szczególne okoliczności w rozumieniu ustawy, które uzasadniają przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi, organ wyjaśnił, iż zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza postawionej przez skarżącego tezy, że zmarły nie mógł pracować już od [...] r. z uwagi na stan zdrowia. Skarżący nie przedłożył też żadnych dokumentów, potwierdzających determinację zmarłego w poszukiwaniu zatrudnienia, nie wskazał jacy pracodawcy odmawiali zatrudnienia go i w czym przejawiała się jego aktywność w poszukiwaniu zatrudnienia podczas [...] – letniej przerwy w ubezpieczeniu w latach [...] – [...]. Orzeczenie lekarza orzecznika, ustalające u zmarłego częściową niezdolność do pracy dopiero od czerwca [...] r., nie może być natomiast dowodem na to, że niezdolność do pracy istniała przed tą datą. Wcześniejsze orzeczenia nie stwierdzają zaś u zmarłego niezdolności do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej, dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270)). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań, dających prawo do emerytury lub renty, musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie spełnił wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony (w tym przypadku zmarły ojciec skarżącego), którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku zmarłego ojca skarżącego nie można bowiem stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków, przewidzianych w ustawie, do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym była przerwa, jaka wystąpiła w ubezpieczeniu zmarłego w okresie od [...] lipca 1997 r. do [...] czerwca 2010 r. Na przestrzeni [...] lat życia – na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy – posiadał on udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie [...] lata, [...] miesięcy i [...] dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy, zamiast [...] lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano zaś jedynie [...] miesiąc i [...] dni tych okresów, po ograniczeniu okresów nieskładkowych do [...] okresów składkowych. Całość argumentacji skarżącego, zaprezentowana w skardze, jak również podnoszona w postępowaniu przed organem, sprowadzała się do twierdzenia, że we wskazanym wyżej okresie przerwy w ubezpieczeniu zmarły nie mógł pracować z uwagi na stan zdrowia. Zgodnie jednak z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2010 r. zmarły był częściowo niezdolny do pracy dopiero od czerwca 2008 r., a datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ustalono na dzień [...] sierpnia 2010 r., tj. na dzień zgonu. Z wyjaśnień organu wynika, że data powstania całkowitej niezdolności do pracy została ustalona w oparciu o art. 14 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten stanowi, że w przypadku, gdy nie ma możliwości ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, natomiast ustalono okres, w którym niezdolność do pracy powstała, za datę powstania niezdolności przyjmuje się datę końcową tego okresu. W myśl natomiast art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 powołanej ustawy, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Zatem same zapewnienia skarżącego, a wcześniej jego przedstawiciela ustawowego, że zmarły nie mógł pracować z uwagi na stan zdrowia już od [...] r. są niewystarczające. Ponadto przeczy temu informacja podana przez J. L. we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, z której wynika, że zmarły przez wiele lat zajmował się handlem obwoźnym w ramach działalności gospodarczej, zarejestrowanej na nią. Zajmowanie się przez zmarłego handlem obwoźnym w ramach działalności gospodarczej, zarejestrowanej na żonę, bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za okoliczność usprawiedliwiającą brak "wypracowania" uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Osoba decydująca się na taką formę pracy musi bowiem liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Wbrew twierdzeniom skargi, z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego nie wynika też, aby zmarły w latach [...] – [...] przejawiał jakąkolwiek aktywność w poszukiwaniu pracy i podjęciu zatrudnienia w ramach ubezpieczenia społecznego. Słusznie zatem Prezes ZUS wywiódł, że w przypadku zmarłego ojca skarżącego nie można mówić, że niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Skarżący niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy zatem wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2012 r. odpowiadają prawu. Dodatkowo Sąd chce zwrócić uwagę, że już po wydaniu zaskarżonej decyzji przez Prezesa ZUS skarżący S. L. uzyskał pełnoletność, a zatem obecnie w świetle art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie może być uznany za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. S. L. nie ma bowiem orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Przez pojęcie wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy natomiast rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej [...] lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej [...] roku życia nie skutkuje zatem w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł, jak w sentencji wyroku.