II SA/Wa 949/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi C. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] Decyzją z [...] lutego 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpoznaniu wniosku C. Z. (dalej: "skarżąca") z [...] grudnia 2023 r. (data wpływu do organu), na podstawie art. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 1051; dalej: "r.ś.u."), odmówił skarżącej przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. W motywach ww. rozstrzygnięcia organ stwierdził, że nie można uznać, iż skarżąca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" nie jest zdefiniowane w r.ś.u., dlatego należy odnieść je do wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto, tj. 1445,48 zł netto. W postępowaniu zainicjowanym ww. wnioskiem z [...] grudnia 2023 r., organ ustalił, iż dochód skarżącej, o którym mowa w art. 2 pkt 2 r.ś.u., wynosi łącznie 1634,29 zł netto. Składa się na niego emerytura w kwocie 1279,22 zł netto oraz dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 355,07 zł netto (1,0292 hektara przeliczeniowego x 345 zł). Zatem wykazany dochód przekracza kwotę najniższej emerytury netto. Wprawdzie może on nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącej, jednakże trudno przyjąć, że nie pozwala na zaspokojenie jej potrzeb niezbędnych, podstawowych. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca nie zgodziła się z wyliczeniem Prezesa ZUS, iż uzyskuje miesięcznie dochód w wysokości 355,07 zł z tytułu gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,0292 hektara przeliczeniowego. Jest to niemożliwe, gdyż nie prowadzi żadnych działów specjalnych produkcji rolnej, a część tego gospodarstwa stanowi nieużytek rolny. Zatem decyzja organu nie odpowiada rzeczywistości. Skarżąca dodała, że niska emerytura nie zaspokaja jej podstawowych potrzeb życiowych. Po rozpoznaniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS decyzją z [...] kwietnia 2024 r. nr [...], w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 572), utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie z [...] lutego 2024 r. W uzasadnieniu decyzji drugoinstancyjnej organ - obok argumentacji z poprzedniego rozstrzygnięcia - podniósł, iż art. 3 ust. 3 r.ś.u. uzależnia przyznanie przedmiotowego świadczenia od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Najbardziej obiektywną oceną sytuacji materialnej wnioskodawców jest ta dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium głównym - wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Ponadto w myśl art. 2 pkt 2 lit. a oraz lit. c r.ś.u. zarówno emerytura, jak i dochód z gospodarstwa rolnego są dochodami uwzględnianymi przy ocenie niezbędnych środków utrzymania. Łączny miesięczny dochód skarżącej w wysokości 1789,34 zł przekracza kwotę najniższej emerytury netto, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1620,67 zł netto. Tak więc ze względu na posiadanie niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS, po ponownym przeanalizowaniu okoliczności sprawy, nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Powyższa decyzja Prezesa ZUS z [...] kwietnia 2024 r. stała się przedmiotem skargi skarżącej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzuciła naruszenie przepisów m.in. poprzez: - nieprawidłową wykładnię art. 3 r.ś.u. i uznanie, że posiada dochody zapewniające niezbędne środki utrzymania; - zastosowanie w drodze analogii przepisów ustawy o pomocy społecznej i ustalenie jej dochodu z gospodarstwa rolnego w sposób określony w tych przepisach. W oparciu o te zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji, która jest dla niej krzywdząca. W uzasadnieniu skargi skarżąca oświadczyła, iż pobiera emeryturę w wysokości 1.434,27 zł netto oraz posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 1,3749 hektara. Dalej skarżąca zakwestionowała, dokonane przez organ, wyliczenie dochodu (tj. pomnożenie powierzchni gospodarstwa rolnego, wyrażonej w hektarach przeliczeniowych, przez 345 zł). W ten sposób, zdaniem skarżącej, uzyskano rzekomy dochód, bo nikt nie pytał jej, czy faktycznie prowadzi gospodarstwo i czy osiąga jakiś dochód z tego tytułu. Tymczasem skarżąca nie prowadzi gospodarstwa rolnego, ponieważ nie ma na to siły. Urodziła i wychowała 6 dzieci, w tym jedną parę bliźniąt. Do pracy wróciła po urodzeniu pierwszego dziecka, ale przy kolejnych dzieciach nie była w stanie łączyć macierzyństwa z pracą zawodową. Z uwagi na wiek (60 lat) i problemy zdrowotne (bóle bioder), skarżąca od pewnego czasu unika wysiłku fizycznego, zwłaszcza schylania się. Uprawia warzywa wyłącznie na własny użytek i nie osiąga żadnego dochodu z gospodarstwa rolnego. In fine skargi skarżąca powołała się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: "NSA") z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt Ill OSK 10/22 (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaakcentował, że prawidłowo ustalił dochód skarżącej na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Na karcie nr 10 akt administracyjnych sprawy znajduje się kopia decyzji Burmistrza [...]w sprawie podatku rolnego na rok 2023 i na podstawie danych z ww. decyzji ustalono dochód z gospodarstwa rolnego. Posiadanie na własność gospodarstwa rolnego skutkuje uznaniem, iż właściciel osiąga z tego tytułu dochód. Organ przyjął metodę ustalania dochodu z gospodarstwa rolnego z ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (rodzajowo zbliżonej do najniższej emerytury) i wydanego na jej podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U z 2021 r., poz. 1296). Jest to najbardziej obiektywny i korzystny dla strony sposób ustalania dochodu z gospodarstwa rolnego. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji dochód z 1 hektara przeliczeniowego wynosił 345 zł. Prezes ZUS odnotował, że obowiązujące przepisy nie regulują wyliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego w inny sposób. Nadto organ zawnioskował o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym. Skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie zaznaczyć trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na mocy art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: "p.p.s.a."). Pierwszy z ww. przepisów stanowi, iż sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Natomiast art. 120 p.p.s.a. wskazuje, że w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 3 ust. 3 r.ś.u., rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane matce po osiągnięciu wieku 60 lat albo ojcu po osiągnięciu wieku 65 lat, w przypadku gdy nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania. Jak słusznie zauważył NSA w przywołanym przez skarżącą wyroku z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt III OSK 10/22, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie świadczenia (vide art. 6 ust. 1 r.ś.u.). W celu ustalenia sytuacji majątkowej i materialnej wnioskodawca załącza do wniosku oświadczenie (m.in.) o: posiadaniu lub nieposiadaniu ustalonego prawa do emerytury lub renty oraz o pobieraniu lub o niepobieraniu emerytury lub renty; uzyskiwaniu lub nieuzyskiwaniu dochodu z tytułu zatrudnienia lub prowadzenia innej działalności zarobkowej; posiadaniu lub nieposiadaniu gospodarstwa rolnego, a w przypadku posiadania gospodarstwa rolnego - również o powierzchni tego gospodarstwa; uzyskiwaniu lub nieuzyskiwaniu dochodów z działów specjalnych produkcji rolnej; uzyskiwaniu lub nieuzyskiwaniu innych dochodów (vide art. 4 ust. 4 pkt 4 w związku z ust. 5 pkt 7-11 r.ś.u.). Przy obliczaniu dochodu wnioskodawcy na potrzeby postępowania o przyznanie rodzinnego świadczenia uzupełniającego uwzględnia się także dochody z gospodarstwa rolnego (vide art. 2 pkt 2 lit. c tiret dwudzieste czwarte r.ś.u.). Jak przewiduje art. 4 ust. 6 pkt 5 i ust. 8 r.ś.u., dochód z gospodarstwa rolnego wnioskodawcy może zostać ustalony na podstawie jego oświadczenia złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń. Zatem nie można zgodzić się z Prezesem ZUS, iż ustawodawca nie uregulował trybu ustalania osiąganego przez wnioskodawcę dochodu z gospodarstwa rolnego. W konsekwencji organ nieprawidłowo zastosował w drodze analogii przepisy ww. ustawy o pomocy społecznej (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.) - vide art. 8 ust. 4 pkt 6 i ust. 9 tej ustawy. Stosowanie analogii legis dopuszczalne jest jedynie w razie wystąpienia w systemie prawnym luki normatywnej, co na gruncie przedmiotowej sprawy nie ma miejsca, skoro ustawodawca w przepisach r.ś.u. jednoznacznie wskazał sposób ustalania dochodu osiąganego z gospodarstwa rolnego. W tym miejscu nadmienić trzeba, że jeżeli Prezes ZUS będzie miał wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia, złożonego przez wnioskodawcę pod rygorem odpowiedzialności karnej, to może od niego zażądać przedłożenia innych, wyraźnie określonych środków dowodowych (vide art. 6 ust. 1 r.ś.u.) bądź samodzielnie ustalić dochód wnioskodawcy z gospodarstwa rolnego, o ile posiada takie możliwości (vide art. 6 ust. 4 r.ś.u.). Samodzielne ustalenie dochodu osiąganego przez wnioskodawcę z gospodarstwa rolnego polega na wykorzystaniu środków dowodowych pozostających w dyspozycji organu, a nie na poszukiwaniu alternatywnych podstaw prawnych swojego działania. Podsumowując, Prezes ZUS w sposób nieuprawniony posłużył się analogią przepisów z zakresu pomocy społecznej, a w rezultacie błędnie ustalił dochód skarżącej z gospodarstwa rolnego, naruszając art. 3 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 1 i ust. 4 r.ś.u. Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej, organ będzie zobligowany do uwzględnienia zaprezentowanych powyżej podstaw prawnych, w oparciu o które ustali sporny dochód. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja naruszają prawo w stopniu skutkującym koniecznością ich wyeliminowania z obrotu prawnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.